Vijf jaar onderzoek Openbaar Ministerie: Hoe ‘gevaarlijk’ is de firma Vink in Barneveld nog?

BARNEVELD Gesjoemel met vervuilde grond. De belangrijkste verdenking van het Openbaar Ministerie is niet mals, als de politie op dinsdagochtend 14 mei 2019 binnenvalt bij de verschillende locaties van afvalbedrijf Vink. Vijf jaar na de geruchtmakende ‘zandcrisis’ en verschillende reorganisaties verder, weet het bedrijf nog steeds niet of het OM er een strafzaak van wil maken. Hoe is het nu met Vink? Deze krant deed onderzoek.

De provincie Gelderland staat op het punt een nieuwe omgevingsvergunning te verlenen aan de firma Vink, waarmee het weer jaren vooruit kan. Het afvalverwerkingsbedrijf heeft zijn leven gebeterd, na de zandcrisis en een strafrechtelijk onderzoek van het Openbaar Ministerie dat hierop volgde. Dat is tenminste de overtuiging van de provincie, die toezicht houdt op het afvalbedrijf. Maar dat blijkt niet voor iedereen een uitgemaakte zaak, zo ontdekte deze krant. Er zou wel degelijk nog steeds een ‘ernstig gevaar’ zijn dat Vink de vergunning kan misbruiken voor criminele doeleinden. 

Het Barneveldse afvalbedrijf ligt al jarenlang onder een groot vergrootglas van de autoriteiten. Dit met name sinds de twee geruchtmakende uitzendingen van tv-programma Zembla. Het begint in 2018 met een uitzending over kunstgrasmatten. De beschuldiging luidt dat het bedrijf een milieudelict heeft gepleegd, door de versleten velden op illegale wijze op te slaan. 

De commotie die deze uitzending oproept, valt echter in het niet bij een reportage twee maanden later over mogelijk vervuilde grond, die bij Vink op de verkeerde wijze zou zijn gesaneerd en later onder nieuwbouwwijken was toegepast. Met die vervuiling valt het achteraf mee: uit grondtesten komt één locatie naar voren waar een licht verhoogde hoeveelheid van een giftige stof wordt gevonden. Het bedrijf geeft toe dat sommige keuringen niet geheel volgens de regels zijn uitgevoerd, al was er geen sprake van vervuild zand.

VALSHEID IN GESCHRIFTE De zaak zorgt echter voor een enorme maatschappelijke rel: sommige bewoners van de getroffen wijken zijn in alle staten. Ze vrezen dat hun huizen op zwaar vervuilde grond zijn gebouwd en minder waard zijn geworden. Ook bestuurlijk is er van alles aan de hand, bij de gemeente Barneveld, de provincie Gelderland en de omgevingsdiensten. Ze beschuldigen elkaar er over en weer van hun verantwoordelijkheden te hebben verzaakt. Als klap op de vuurpijl valt de politie in mei 2019 binnen bij Vink. Er zou zijn gesjoemeld met (vervuilde) grond, gehandeld in strijd met de vergunning, er zou valsheid in geschrifte zijn gepleegd en de wetten bodembescherming en milieubeheer zouden zijn overtreden. 

EINDCONCLUSIE Sindsdien blijft het vanuit de politie en het Openbaar Ministerie stil. Deze krant vraagt meermaals bij het Functioneel Parket (FP), dat zich binnen het OM toelegt op milieucriminaliteit, naar het verloop van het strafrechtelijk onderzoek. Tevergeefs. Woordvoerders houden de lippen op elkaar, zich realiserend dat er sprake is van een uiterst complex onderzoek. Begin 2023 is er eindelijk iets dat op nieuws lijkt: het politieonderzoek is afgerond en het OM gaat de politiebevindingen nu beoordelen. 

Als in november 2023 nog altijd geen zicht is op een eindconclusie, besluit deze krant om op basis van de Wet open overheid (Woo) informatie op te vragen. Normaal gesproken duurt de afhandeling van zo’n verzoek niet langer dan vier weken. Het FP heeft er echter een half jaar voor nodig. De documenten die openbaar worden gemaakt, voor zover ze niet zijn zwartgelakt, schetsen een onthutsend beeld van hoe het er achter de schermen aan toegaat gedurende het onderzoek. Deadlines worden keer op keer niet gehaald, zowel bij de politie als later bij het Openbaar Ministerie. De politie heeft in totaal zo’n 3,5 jaar nodig om de feiten op een rij te krijgen. Dit tot grote frustratie bij het Functioneel Parket dat de juridische haalbaarheid vervolgens moet onderzoeken. Het maant de politie meermaals om op te schieten.

TWIJFEL Er is op voorhand ook twijfel of de zaak wel rond te krijgen is, zo blijkt uit een interne e-mail binnen het FP in september 2022. ,,Het betreft een heel oud onderzoek (2018) naar heel moeilijke materie (mengen van grond) en de vraag is of er wel zoveel van overblijft bij de rechter als de politie verwacht.” Als het FP het onderzoek eenmaal krijgt overgedragen vanuit de politie, wordt intern gesproken over het dossier als een ‘monsterklus’, een ‘worsteling’ en een ‘behoorlijke kluif’. Ook is er sprake van ‘strubbelingen’ en ‘negatieve energie’. ,,Ik ben er wel klaar mee”, verzucht één van de officieren van justitie in mei 2023, die de tenlastelegging heeft voorbereid.

ONTERECHT VERDACHT Eind juni 2024 is de zaak is nog altijd niet definitief beoordeeld, zo meldt een woordvoerder van het Functioneel Parket desgevraagd. ,,Het onderzoek zit nog in de afrondende fase en het dossier zal nog beoordeeld moeten worden door de officier van justitie. Pas daarna volgt een besluit over de eventuele vervolging.” 

Inmiddels is wel duidelijk dat de beide (voormalig) directeuren Henk Vink en het Transportbedrijf H. Vink en Zonen B.V. niet worden vervolgd. Deze (rechts)personen zijn achteraf ten onrechte als verdachte aangemerkt. Gevraagd naar de redenen hiervoor, blijft het vanuit het FP opnieuw stil. Voor zover bekend bestaan er nu nog verdenkingen tegen enkele (toenmalige) medewerkers van Vink en een aantal bedrijven binnen het Vink-concern: Grondbank Barneveld B.V., Vink Aannemingsmaatschappij B.V., Afvalverwerking Vink B.V., Vink Milieutechnisch Adviesbureau B.V..

(ON)SCHULD Hiervoor verwacht Vink overigens eveneens vrijspraak. ,,Het is niet leuk dat we al die tijd in onzekerheid zijn over deze mogelijke strafzaak. In officiële documenten en verslagen moet je het maar steeds opnemen. In die zin blijft het je achtervolgen”, zegt Jaap Kevelam namens Vink. ,,Maar volgens onze advocaat ziet het er goed uit.” 

Kevelam verwacht dat het OM een (financiële) schikking zal willen treffen. ,,En dan is het aan ons hoe we daarmee omgaan. Als je betaalt, ben je van een langlopend en onzeker juridisch traject af. Aan de andere kant, en zo voelt het ook wel een beetje: bij een schikking beken je eigenlijk min of meer schuld. En wij zijn overtuigd van onze onschuld.” Het OM zal de zaak niet willen seponeren, denkt Kevelam. ,,Daarvoor hebben er te veel ambtenaren te lang aan gewerkt.”

De illegale opslag van kunstgrasmatten werd door het landelijke Bibob-bureau beoordeeld als een zeer ernstige overtreding.

POLITIEKE DRUK Middenin al die hectiek, loopt er nog altijd een langslepend vergunningentraject van Vink bij de provincie Gelderland. Die vergunning wordt al ver voor de Zembla-uitzendingen aangevraagd, in 2016. Het bedrijf wil aanpassingen doorvoeren aan onder meer de betonmortelcentrale, de grondreinigingsinstallatie, de werkplaats en de grondbank. Ook moet de verhoging van de stortplaats erin worden geregeld. 

Als twee jaar later de commotie rond de kunstgrasmatten en de vermeende vervuilde grond op z’n hoogtepunt is, is die vergunning nog altijd niet binnen. De Zembla-uitzendingen veroorzaken zware politieke druk op verantwoordelijk gedeputeerde Conny Bieze. Haar wordt verweten dat het provinciale toezicht op Vink ernstig tekort zou zijn geschoten. En dus ligt de vergunningaanvraag van Vink vanaf dat moment nog meer onder het vergrootglas dan die daarvoor al lag.

INTEGRITEITSONDERZOEK Voor de vergunning laat de provincie integriteitsonderzoek doen door het Landelijk Bureau BIBOB. Het LBB maakt onderdeel uit van het ministerie van Justitie en Veiligheid en is het expertisecentrum op het gebied van de Wet Bibob: de Wet Bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur. 

Nagegaan moet worden of de nog te verstrekken vergunning mogelijk kan worden ingezet voor criminele of strafbare activiteiten. Hoe het LBB-advies op dat moment precies luidt, blijft onduidelijk, want: formeel strikt geheim. Wel is duidelijk dat de inhoud ervan aanleiding is voor de provincie om - zoals gedeputeerde Bieze het zelf formuleert - een ‘strenge bepaling’ in de nieuwe vergunning op te nemen. Vink krijgt de keuze: het bedrijf moet extern toezicht toestaan, óf het moet ontvlecht worden. Het laatste houdt in dat de banden tussen het afvalbedrijf met het Transportbedrijf H. Vink en Zonen B.V., Transportbedrijf Van Leusden B.V., Vink Aannemingsmaatschappij B.V. én de relatie met bestuurder en aandeelhouder Henk Vink ‘volledig en definitief’ verbroken moeten worden.

ONWERKBAAR Het bedrijf kiest voor de ontvlechtingsoptie. ,,Een onafhankelijk toezichtsteam zou zeer ingrijpend zijn voor ons”, licht Kevelam toe. ,,Wij zouden die persoon moeten betalen. Maar namens wie opereert die dan? En waar vind je een volledig onafhankelijk toezichthouder? Het zou onwerkbaar worden.” Vink zet een herstructurering in gang. Er worden twee nieuwe holdings opgericht: Vink Holding B.V. en Vink Holding Afval B.V.. Onder de eerste holding vallen de beton- en transport, vastgoedontwikkelings- en wegenbouwactiviteiten van het bedrijf; de afvaltak onder de tweede. De dagelijkse leiding wordt uit handen gegeven aan nieuwe mensen.

FAMILIEBEDRIJF Onderzoek van deze krant wijst echter uit dat de banden tussen beide holdings en directeur Henk Vink niet volledig zijn verbroken, zoals de vergunning van de provincie ook voorschrijft voor de ontvlechting. In gegevens van de Kamer van Koophandel verschijnt zijn naam als enig bestuurder van het administratiekantoor dat de aandelen van beide holdings beheert. ,,Hij heeft in die positie echter geen enkele invloed en beslissingsbevoegdheid meer”, weet Kevelam. ,,Vink is een familiebedrijf en op deze manier behoudt Henk alleen grip op de aandelen, niet meer en niet minder.” De provincie Gelderland tilt er niet zwaar aan; volgens een woordvoerder handelt het bedrijf hiermee in ‘de geest van de vergunning’.

VERGUNNING VAN TAFEL Bovendien, om het geheel nog gecompliceerder te maken: de vergunning wordt nooit officieel van kracht. In oktober 2021 veegt de Raad van State deze volledig van tafel. De fout ligt bij de gemeente Barneveld: die heeft een perceel waar een vijver zou worden aangelegd - nodig voor de waterhuishouding rondom de afvalberg - de verkeerde bestemming gegeven. De provincie had geen vergunning mogen verlenen die op dit punt afweek van het bestemmingsplan. ,,En dus waren de Bibob-voorschriften officieel ook van tafel”, aldus Kevelam. ,,Omdat we het proces van ontvlechting op dat moment toch al in gang hadden gezet, hebben we dit ook doorgezet.” 

Vink valt dus terug op de bestaande vergunning. Het kan ‘gewoon’ verder met de bedrijfsvoering. De fout ligt tenslotte niet bij het bedrijf. De stortplaats is intussen al wel verhoogd. Dat is niet conform de oude vergunning, maar de provincie gedoogde de situatie zolang er - opnieuw - zicht was op een nieuwe. Door de uitspraak van de rechter, begint dat traject echter weer vanaf nul.

WIJZIGINGEN Vink heeft ondertussen nog meer ingrijpende wijzigingen ondergaan, deels ingegeven door de Zembla-uitzendingen. Eind 2018 stopt de afvaltak bijvoorbeeld met het innemen en recyclen van versleten kunstgrasvelden. Per 2019 februari beëindigt Vink de inname van grond die gereinigd moet worden. Verder wordt de Vink Aannemingsmaatschappij opgeknipt: de wegenbouw- en sloopactiviteiten worden verkocht en overgedragen aan een nieuw bedrijf: Focus B.V.. Ook Vink Milieutechnisch Adviesbureau B.V. komt in handen van Focus, al blijft dit wel de vertrouwde naam voeren. Mede door al die wijzigingen is er dus ook een heel andere vergunning nodig dan in 2016 was aangevraagd. Vink dient in april 2022 een nieuwe aanvraag in, alleen voor de stortplaats en het bewerkingsterrein.

INTEGRITEITSGEVAAR Binnen de Gelderse afvalwereld is het op dat moment onrustig. De provincie maakt namelijk bekend van plan te zijn om een aanvraag voor een milieuvergunning van afvalverwerker Ter Horst in Varsseveld te weigeren en de bestaande vergunning in te trekken. Directe aanleiding vormt het Bibob-onderzoek, waaruit een ‘integriteitsgevaar’ naar voren is gekomen. Het bedrijf had eerder geregeld te maken met dwangsommen en extra controles, maar er blijven grote zorgen over milieuverontreiniging en brandgevaar. Ter Horst krijgt van de provincie de gelegenheid orde op zaken te stellen.

E-MAIL Ook voor afvalbedrijf Vink laat de provincie Bibob-onderzoek uitvoeren. En de conclusie is ongeveer dezelfde als bij Ter Horst: er is een ‘ernstig gevaar’ dat Vink de vergunning kan misbruiken voor strafbare activiteiten. Normaal gesproken blijft deze informatie geheim, maar via het Woo-verzoek bij het Functioneel Parket (FP) weet deze krant de hand te leggen op een e-mail van een provinciale Bibob-jurist aan het FP, gedateerd 5 februari 2024, met een verzoek om informatie naar de stand van zaken over het strafrechtelijk onderzoek. ,,Ik beschik over een adviesrapport van het LBB met een ernstig gevaar en heb een flinke lijst met antecedenten van entiteiten binnen het Vink concern”, schrijft de jurist. Of die de informatie ook daadwerkelijk krijgt, is onduidelijk.

MINDERE MATE VAN GEVAAR In tegenstelling tot het bedrijf in Varsseveld, verbindt de provincie bij Vink geen consequenties aan het vermeende ‘ernstige gevaar’. Uit eigen provinciaal onderzoek (uitgevoerd door het Bureau Screening en Bewakingsaanpak (SBA)) komt namelijk naar voren dat deze kwalificatie kan worden afgeschaald tot ‘een mindere mate van gevaar’. Waar Vink in 2020 nog ‘strenge bepalingen’ kreeg opgelegd, zijn die volgens de provincie nu dus niet meer nodig. Dat het Functioneel Parket het strafrechtelijk onderzoek nog niet heeft afgerond, heeft daar volgens de provincie geen invloed op. ,,Dit zijn formeel twee gescheiden processen - strafrecht en bestuursrecht - die elk hun eigen route lopen”, zegt provinciewoordvoerder Tim van den Brink. ,,Wij gaan over de vergunning, bestuursrecht dus. Hierbij wordt gekeken of er beperkingen zijn die vergunningverlening onmogelijk maken. Dit is een zorgvuldige afweging.”

ZORGVULDIG De vraag naar de motivatie om af te schalen, wil de woordvoerder niet beantwoorden. ,,Over Bibob-adviezen doen wij geen uitspraken.” Hoe het mogelijk is dat de provincie Gelderland het advies van het onafhankelijke Landelijke Bureau Bibob naast zich neerlegt, verklaart Van den Brink: ,,Gelderland weegt het LBB-advies zorgvuldig mee. Het LBB geeft de bewegingsruimte aan bestuurders om vervolgens een eigen afweging te maken. Het spreekt voor zich dat Gelderland zich te allen tijde aan de wettelijke kaders houdt bij de afgifte van een vergunning.”

VERJAARDAG Namens Vink plaatst Kevelam de mate van integriteitsgevaar in een zekere context. Hij kreeg vier jaar geleden inzicht in het Bibob-advies voor de verlening van de vorige vergunning. ,,Daarin werd ons de opslag van kunstgras in een paardenbak zwaar aangerekend, dat was een zogenaamde A-overtreding. Maar ook waren in dat onderzoek ongeveer tachtig verkeersovertredingen van onze vrachtauto’s in vijf jaar tijd opgenomen. Stel: je vraagt op een verjaardag aan de aanwezigen om te gaan staan als ze de afgelopen vijf jaar een verkeersovertreding hebben begaan. Ik denk dat er maar weinig blijven zitten. Die overtredingen zijn allemaal meegenomen in dat Bibob-advies. De voorschriften die daar uit voortkwamen hebben we overigens gewoon opgevolgd.”

TE AFHANKELIJK? Tegenover Zembla verklaarde oud-gedeputeerde Conny Bieze het gedogen van een illegale situatie bij Vink (met betrekking tot de opslag van kunstgras) in 2018 kort en krachtig: ,,Vink heeft een maatschappelijke functie. Waar moeten we anders met het afval naartoe?” Was het dus überhaupt wel een optie om een vergunning voor Vink te weigeren? Met andere woorden: is Gelderland te afhankelijk van Vink, ongeacht het vermeende ‘ernstige gevaar’ op misbruik van een vergunning? De provinciewoordvoerder reageert geprikkeld: ,,Uw suggestie dat het huidige Gelderse college niet durft door te pakken bij het afgeven van een solide, toekomstbestendige vergunning, is volledig voor uw rekening.”

Naar verwachting publiceert de provincie Gelderland nog voor de zomer de nieuwe vergunning, waarop belanghebbenden dan kunnen reageren. Of het OM de betrokken (rechts)personen bij Vink alsnog vervolgt in verband met de zandcrisis, blijft vooralsnog onduidelijk. ,,Ik zou over een maand of drie weer eens navraag doen”, adviseert een woordvoerder van het Functioneel Parket deze krant.

door Jannes Bijlsma