Jongeren over oorlog, desinformatie en herdenken: ‘Oorlog begint in het klein’

BARNEVELD Terwijl de wereldpolitiek onder spanning staat, bespreken drie vwo-leerlingen van het Johannes Fontanus College met hun geschiedenisdocent wat de lessen uit het verleden betekenen voor nu. Over oorlog, waarheid, vrijheid - en de vraag wat je als jongere kunt doen.

Geschiedenis heeft nut als je de verbinding maakt met het hier en nu,” zegt geschiedenisdocent Robert Kortus (25). In zijn lokaal zijn deze middag drie leerlingen uit vwo 6 aangeschoven: Asher van Iperen uit Barneveld, Job Boersema uit Nijkerk en Bart van Delden uit Voorthuizen. 

,,Geschiedenis leert ons iets over de menselijke natuur’’, zegt docent Robert. ,,De eeuwen die achter ons liggen laten zien wat we fout hebben gedaan, maar ook wat we goed hebben gedaan. Enerzijds heb je terugkerende elementen als macht, geld en geweld, die vaak oorlogen en conflicten tot gevolg hebben. Anderzijds zie je ook dat onze geschiedenis het verhaal is van mensen die zich inzetten om de samenleving mooier en beter te maken. Dat is een perspectief wat ik mijn leerlingen ook probeer mee te geven. Kijk bijvoorbeeld eens wat we als land hebben bereikt na de watersnoodramp van 1953? We zijn samen aan de slag gegaan om een herhaling van dit drama te voorkomen. En dat is ook gelukt.’’

Asher van Iperen.

OORLOGSVERHALEN De afgelopen maanden heeft Robert zijn leerlingen klaargestoomd voor het examen, waarin de Tweede Wereldoorlog een vast onderdeel vormt. Van de oorlogsverhalen heeft de holocaust de meeste indruk gemaakt, vertelt Job. ,,Ik heb mijn opa en oma hierover gesproken. Hun ouders zaten in het verzet, zij stelden hun huis open om joden onderdak te geven. Door die verhalen komt de oorlog een stuk dichterbij.´’

,,Wat mij fascineert is dat Adolf Hitler erin slaagde om met zijn boodschap grote delen van de bevolking achter zich te krijgen’’, vertelt Asher. ,,Voor mij zit daar een les in: blijf kritisch. Denk na over het (eigen)belang van de machthebber. Het is mooi dat een leider zegt dat hij alles gaat oplossen, maar ondertussen is het ontzettend belangrijk dat je ook je eigen verstand gebruikt en luistert naar wijze mensen in je omgeving.´´ 

BETROUWBARE INFORMATIE De scholieren wijzen erop dat het belangrijk is om kritisch te kijken naar de bron van de informatie. ,,Het is tegenwoordig heel makkelijk om allerlei onzin te verspreiden via social media. Vroeger was alles veel duidelijker. Je had een linkse en een rechtse zuil, je wist waar alle geluiden vandaan kwamen en waar ze op gestoeld waren. Tegenwoordig kom je sneller in algoritmes terecht die zijn gebaseerd op je mening. Je komt minder snel een kritisch geluid tegen. Het is dus belangrijk om bronnen te vinden die proberen om de waarheid zo objectief mogelijk voor het voetlicht te brengen.’’

De examenkandidaten stellen dat we tegenwoordig leven in een meningencultuur. ,,Sommigen presenteren iets als een feit, terwijl ze Tiktok vervolgens als bron noemen. Waar is het onderbouwde debat gebleven?’’

,,Laten we met elkaar op zoek gaan naar de feiten en proberen op basis daarvan met elkaar in debat te gaan’’, stelt Bart. ,,Prima overigens om het daarbij met elkaar oneens te zijn. Een andere mening is verrijkend, niet bedreigend. Geef dus vooral je mening, laat je door niemand het zwijgen opleggen. Maar probeer ondertussen ook te luisteren naar de ander, verlies je niet in je eigen gelijk. ‘’

,,Goed onderwijs is ook belangrijk bij het onderscheiden van betrouwbare informatie en nepnieuws’’, stelt Job. ,,En dan bedoel ik een goede kennisoverdracht in combinatie met een gezonde stimulans om kritisch te blijven denken.’’

Docent Robert worstelt in zijn lessen juist met deze balans. ,,Omdat we in een examenjaar zitten, moet ik heel wat stof overbrengen. Ondertussen wil ik mijn klassen ook aanzetten tot kritisch denken en ruimte creëren voor het gesprek over verleden en heden.’’

TOEKOMST De drie jongens zijn best een beetje bezorgd over de toekomst. ,,Met Trump aan de macht lijken de spanningen in de wereld alleen maar toe te nemen. Voor ons is dat best nieuw. We zijn opgegroeid in een tijd dat er in Europa sprake was van vrede en stabiliteit. Nu merken we pas dat dat niet vanzelfsprekend is. Angst is alleen geen goede raadgever. Laten we vooral op zoek gaan naar mensen die wel verstandige keuzes maken. En laten we die mensen verenigen.’’

,,Ik bespeur bij sommige leerlingen angst, wanhoop en onbegrip’’, aldus Robert. ,,Dat is gezien de huidige omstandigheden ook best logisch. De geschiedenis kan hierin wel een relativerende rol spelen. Ten tijde van de Koude Oorlog waren we bang voor een nucleaire oorlog, maar de wetenschap dat de tegenstander ons ook kon vernietigen, zorgde ervoor dat het conflict niet escaleerde. Dat hou ik altijd maar in het achterhoofd. Afgezien van deze ontwikkelingen mogen we erop hopen en vertrouwen dat de meeste mensen het goede voorhebben met de ander. We hebben een stabiele rechtsorde, een levende democratie, persvrijheid en een goed onderwijssysteem. Dat zijn belangrijke kernpunten. Bovendien geloof ik dat de toekomst in Gods handen ligt. Dat vormt overigens geen vrijbrief om achterover te leunen, maar zet ons juist aan om verantwoordelijk om te gaan met alles wat ons gegeven is.”

STILSTAAN BIJ 4 en 5 MEI Door de actuele ontwikkelingen staan de jongeren meer dan voorheen stil bij 4 en 5 mei. ,,Voor mij zijn die twee minuten stilte op 4 mei echt een besefmomentje’’, zegt Bart. ,,Door de ontwikkelingen van nu sta je er toch anders bij stil. Ik denk niet alleen aan de Tweede Wereldoorlog, maar ook aan de situatie in de Gazastrook en Oekraïne. Het is in deze tijd extra belangrijk om onze vrijheid te vieren.’’

De vrijheid vieren op 5 mei gaat wat betreft Robert en zijn leerlingen veel verder dan het bijwonen van een bevrijdingsfestival. ,,Onze vrijheid is niet alleen maar doen waar je zin in hebt, want dan krijg je totale anarchie. We leven in een samen-leving, we moeten het met elkaar zien te rooien. Vrijheid functioneert niet zonder  verantwoordelijkheid richting de mensen om ons heen. Laten we rekening houden met elkaar en ons ook inzetten om de zwakkeren in de samenleving te beschermen.’’

,,Ik vind het belangrijk dat we onze verantwoordelijkheid pakken voor de dingen waar we invloed op kunnen uitoefenen’’, stelt Robert. ,,Oorlog begint in het klein. Heel concreet: hoe ga je om met de mensen om je heen? We kunnen niet in ons eentje de wereldproblemen oplossen, maar we kunnen wel omkijken naar onze buurman of respectvol omgaan met mensen die anders in het leven staan dan wij.’’

door Erik Roest