‘Evacuatie vergeten geschiedenis’
10 september 2011 om 00:00 AchtergrondHet is niet het eerste boek van José Huurdeman. Eerder verscheen van haar hand het interviewboek ‘Hamersveldse Vrouwen’. Ook schreef ze over ‘t Zustertje, een restaurant aan de Hamersveldseweg in Leusden dat in 2006 werd gesloopt. ‘Dorpen op drift’ komt eigenlijk voort uit ‘Hamersveldse Vrouwen’. Uit de interviews van Huurdeman voor dat boek bleek dat er vóór 2009 nog niet was geschreven over de evacuatie in Leusden en Stoutenburg aan het begin van de Tweede Wereldoorlog.
,,Het is belangrijk om te weten wat er toen hier gebeurde’’, vindt Huurdeman. ,,De Grebbeliniedijk is nu een rijksmonument.’’ De dijk moest vroeger de Vesting Holland beschermen. Door land onder water te zetten, moest de opmars van de vijand worden gestopt. In de Grebbeliniedijk werden stellingen met kazematten en loopgraven aangebracht. Al in september 1939 werd de Asschatterkom onder water gezet en werden families geëvacueerd. De 2000 inwoners uit Leusden werden in de avond van 10 mei en de vroege ochtend van 11 mei 1940 geëvacueerd. De plannen voor evacuatie waren al lang van tevoren opgesteld en alles was strak georganiseerd. De inwoners werden met de trein geëvacueerd vanaf de halte bij de coöperatie en kwamen terecht in de Noord- Hollandse dorpen Limmen, Uitgeest en Graft. ,,De meeste inwoners kwamen in Limmen. Dat was een rooms-katholiek dorp net als het rooms-katholieke Hamersveld.’’ De 1500 inwoners van Stoutenburg vertrokken op 11 mei 1940 vanaf station Amersfoort naar Graft en De Rijp.
José Huurdeman ging op zoek naar zoveel mogelijk gesprekspartners die tijdens de evacuatie jongvolwassen waren. Vaak kwam Huurdeman via-via in contact met haar informanten. De interviews werden gehouden in de periode oktober 2009 tot en met maart 2011. Ze interviewde ook haar eigen ouders. ,,Mijn moeder woonde in Hamersveld, mijn vader in Stoutenburg. De Grebbeliniedijk liep er tussenin.’’
In haar interviews zocht Huurdeman vooral naar details. ,,Ik wilde weten hoe het perron eruit zag, of ze er op de fiets heen gingen. Mijn bedoeling was dat de mensen er weer over na zouden gaan denken en het opnieuw zouden beleven.’’
De evacuatie was voor de bevolking een aangrijpende gebeurtenis. In die oorlogsjaren ervoeren omwonenden dat het altijd zo vredige Grebbeliniedijkje een vulkaan was. ,,Vanuit het niets belandden ze in een oorlog. Mensen waren heel bang en hebben gehuild.’’ Ze wisten ook niet hoe lang ze van huis weg zouden zijn en hoe ze hun huizen bij terugkomst zouden aantreffen. Uiteindelijk zou iedereen ongeveer een week van huis zijn, maar bij aanvang was dat volstrekt niet duidelijk. ,,Er is behoorlijk gevochten, vooral in Stoutenburg.’’ Bij terugkomst bleek een aantal boerderijen in de brand gestoken te zijn. Sommige door Nederlandse militairen om voor de artillerie schootsveld te creëren, andere boerderijen tijdens de gevechtshandelingen.
In het boek staan veel foto’s. De foto’s van de geportretteerden maakte Huurdeman zelf, historische foto’s kwamen uit het archief van de gemeente Leusden, van de Historische King Leusden of uit privé-archieven. Foto’s van de evacuatie van de burgerbevolking kon Huurdeman niet vinden. Die zijn er wel van de evacuatie van het vee dat naar Nijkerk en Wijk bij Duurstede zou worden geëvacueerd. Dat de evacuatie van de dieren niet altijd van een leien dakje ging, blijkt uit het relaas van Erris de Kruijf.
Huurdeman deed zelf ook onderzoek naar het feitelijke verloop van de mobilisatie, de evacuatie en de gevechtshandelingen in 1939/1940. Ze bezocht het militair archief in Den Haag. ,,Ik wilde gewoon een goed boek. Geen schoolscriptie.’’ Via de Historische Kring Leusden raadpleegde ze dagboeken van militairen. Daarbij bleek dat herinneringen zoals ze waren beschreven soms strijdig waren met de feiten. Zo was er onduidelijkheid over de dag waarop bepaalde boerderijen in de brand waren gestoken. Uiteindelijk bleek dat op 13 mei te zijn.
Het verhaal van de evacuatie raakte in de vergetelheid. ,,Hoewel het ingrijpend was, liep alles goed af. Er kwamen veel ergere gebeurtenissen achteraan zoals de bezetting en het afvoeren van de joden.’’ En na de oorlog was het tijd om op te bouwen en niet om terug te kijken.
De afgelopen anderhalf jaar is José Huurderman erg druk geweest met het boek. ,,Het was een beetje te gek.’’ Naast haar werk ging het belangrijkste deel van de week op aan het boek. Wat voor haar veel goed maakt, is het eindresultaat. ,,De geïnterviewden zijn heel blij met hun verhaal. Het is nu bewaard voor het nageslacht.’’
u José Huurdeman, Dorpen op drift - Leusden in de Grebbelinie, 1939-1945’, Koninklijke BDU Uitgevers Barneveld, 392 pagina’s, 24,95 euro.
