Museumdirecteur Edith werkt
[op grote afstand

De partner van Edith de Jong, hoogleraar mathematische fysica Klaas Landsman, die enige tijd geleden de Spinozaprijs won, brengt momenteel een sabbatical door bij het Okinawa Institute of Science and Technology (OIST) op Okinawa, aan de westkust van dit ver zuidelijk gelegen Japanse eiland, ingeklemd tussen de Zuid-Chinese Zee en de Stille Oceaan. Taiwan ligt er dichter bij dan Tokio. 

Dit instituut wordt door veel wetenschappers als een academisch paradijs op aarde gezien met driehonderd PhD-studenten uit ruim vijftig landen die bezig zijn met onderzoek, en nog eens vijfhonderd wetenschappelijke stafleden. Samen werken zij verdeeld over ruim negentig onderzoeksunits. ,,Ik kon zelf een aanvraag doen voor een tijdelijke aanstelling als cultureel adviseur bij OIST. Klaas houdt zich bezig met het doorgronden van de entropie van zwarte gaten. Het centrum ligt aan de Zuid-Chinese Zee en is omgeven door bomen en een prachtige groene vallei. De futuristische gebouwen lijken wel een decor voor een James Bondfilm à la Dr. No.” 

OUDE KUNSTTECHNIEKEN Tijdens haar sollicitatie eind 2023 gaf Edith al aan dat de mogelijkheid van een half jaar werken op afstand er zou zijn. Deze openheid werd gewaardeerd en in goed overleg is dit half jaar ingepland. Edith houdt zich op afstand bezig met werk voor het museum. Overleggen zoals het collectieoverleg, bestuursvergaderingen, de organisatie van ontvangsten, pers, beleidsstukken en vele andere lopende zaken worden vanuit Okinawa aangepakt. Daarnaast verdiept ze zich in lokale, oeroude kunsttechnieken. 

VOLGENDE GENERATIE ,,Okinawa is nog voor Japan het eiland in 1879 inlijfde een koninkrijk geweest, dat destijds dichter bij China stond'', licht ze toe. ,,In Okinawa staan oude ambachten en kunst nog steeds hoog in het vaandel. Ik doe momenteel een cursus Bingata, een typische Okinawese manier van textielbeschildering.” 

Elke maandagochtend krijgt ze les in textielverven met verder alleen Japanse cursisten. De lessen worden professioneel aangepakt. ,,De directeur van het textielmuseum heeft als missie om deze kunstvorm over te dragen aan de volgende generatie. ,,Een Okinawese dame die met een Canadees getrouwd is, helpt mij om het te leren en waar nodig het Japans te vertalen.” 

MUSEUMSCHATTEN Er vindt ook kennisuitwisseling plaats. Het viel Edith op dat er veel vergrijzing is in Japan. ,,Ik heb aan diverse mensen binnen het researchcentrum verteld wat we binnen Museum Nijkerk doen met ons project Museumschatten. Met oude voorwerpen zoals een koffiemolen of een muziekinstrument gaan we naar ouderen toe die in de zorgcentra wonen. Mensen met dementie zijn vaak een groot deel van hun geheugen kwijt, maar als we langskomen met ons team van Museumschatten en hen de voorwerpen laten zien, dan vindt er ‘reminiscentie’ plaats: door het zien van de voorwerpen en het luisteren naar oude muziek herinneren mensen zich ineens weer hoe de liedjes gingen en hoe ze de voorwerpen gebruikten. Dan komen er verhalen en emoties los uit hun leven. Dit zijn met name verhalen uit hun jeugd of kindertijd. Twee jonge onderzoekers van het culturele comité van OIST zijn hier bijzonder in geïnteresseerd. Het is zo gaaf om in Japan te zijn en dan op te scheppen over Museum Nijkerk!” 

BANG VOOR CHINA Okinawa is onder meer bekend van de beruchte Slag om Okinawa die van 1 april tot 22 juni 1945 werd uitgevochten tussen Japanse en Amerikaanse strijdkrachten. ,,De Japanners hebben hier enorm gevochten tegen de Amerikanen. Japanners stonde er destijds bekend om zich niet over te geven en dus door te vechten tot de dood erop volgt, desnoods door zelfmoord. Er zijn destijds 200.000 Japanse militairen en burgers om het leven gekomen. Deze slag is een belangrijke reden geweest dat Amerika besloot om de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki in te zetten, omdat ze verwachtten dat Japan zichzelf anders nooit over zou geven.” 

Momenteel komt de dreiging echter uit China, voornamelijk vanwege de wens om het naburige Taiwan in te lijven. Daarom is de toch al vergaande militaire verstrengeling van Japan en de VS (alleen al op Okinawa liggen liefst 32 Amerikaanse militaire bases) nog verder opgevoerd door Excercise Iron Fist, een militaire trainingsoperatie.. ,,Ik merk dat de Japanners die ik spreek echt bang zijn voor China. Er wordt gezegd dat China al in 2027 een grote troepenmacht op orde heeft en dan inderdaad de kracht krijgt om Taiwan te bezetten en in te lijven.”

NIEUWE EXPOSITIE In China wordt volgens de museumdirecteur veel geïnvesteerd in religiewetenschappen, regiotalen en dialecten. ,,Chinezen zijn heel strategisch: ze willen dit gebruiken om andere volkeren te doorgronden. Ze zijn veroveringsgezind en willen zich bewijzen door archeologie en erfgoed te gebruiken om zo te laten zien dat een eiland als Taiwan en tevens vrijwel de gehele Zuid-Chinese Zee van oudsher bij China hoorden.” 

Dit gegeven inspireert haar ook voor een nieuwe expositie in Museum Nijkerk. ,,Het is altijd goed om een periode met meer afstand naar je eigen werk te kijken. Ik zie Museum Nijkerk echt als de hoeder van het Nijkerkse erfgoed. Een vooruitstrevende wereldmacht als China investeert in onderzoek wat bepaalt wat bij China hoort." 

Het plan voor de nieuwe  expositie is wat jong zijn in Nijkerk door de tijd betekent. 'Jong Nijkerk - Jeugd door de tijd', deze tentoonstelling laat zien hoe jongeren in Nijkerk opgroeiden van begin 20e eeuw tot nu en wat daarin veranderde of juist hetzelfde bleef. ,,Bezoekers herkennen hun eigen tijd en die van andere generaties, wat zorgt voor verwondering en gesprekken tussen jong en oud." 

AMBACHT LEVEND HOUDEN Ze wil graag de Nijkerkse samenleving erbij betrekken. ,,Ik vind het heel bijzonder dat ik deze ideeën ook op grote afstand kan hebben en in goede online samenwerking kan vormgeven. Ik ben ook trots hoe alle vrijwilligers en vol bevlogenheid koers houden en regelmatig contact houden met mij."
Als cultureel adviseur bij OIST heeft ze als doel onderzoek en ‘outreach’. ,,Ik verbind me met een groep locals waar ik anders nooit mee in contact zou komen. En ik verbind hen ook aan OIST door het organiseren van een bijeenkomst met als doel dat erna workshops Bingata worden gehouden door onze leraar ('sensei'). Ik hoop iets bij te dragen en achter te laten: de duurzame verbinding tussen de Bingata-groep en OIST, doordat ze hier structureel workshops kunnen geven, om zo het ambacht levend te houden.  De laatste stap is dat OIST een Bingata-kunstwerk aanschaft.”

JAPPENKAMP In Nederland wonen Klaas en Edith niet samen, hij woont in Heilig Landstichting bij Nijmegen op vijf minuten van de Radboud Universiteit en Edith woont op vijf minuten van de Dijkpoort in Hattem. In Japan leven ze intensief samen.
,,Klaas is heel hard aan het werk, hij begon hier al direct met een presentatie over zwarte gaten en Stephen Hawking en geeft nu een serie van tien colleges over entropie (ruw gezegd een maat voor wanorde). Toen ik een relatie met hem kreeg zei mijn vader tegen hem: ‘Edith is niet voor een zwart gat te vangen’. Mijn moeder leeft niet meer. Zij heeft als kind met haar ouders in een Jappenkamp gezeten en ik denk dat ze het heel moeilijk had gevonden dat ik hier naartoe ging als ze nog had geleefd. Toen ik tijden terug een witte herder kreeg, herinnerde haar dat direct aan de traumatische tijd die ze in interneringskamp Tjideng had beleefd, omdat de ‘maanzieke’ kampcommandant Sonei ook herders hield. Ze is later een 'survivor' en journalist geworden. Als ik nu oudere Japanners zie, dan denk ik weleens: ‘Heb jij met mijn moeder in het kamp gezeten?’. Ik heb nu een leuke Japanse vriendin en vele mooie ontmoetingen met Japanners en ik heb die gevoelens die mijn moeder had gelukkig niet.”

'AANWEZIG SLAPEN' Ze is onder de indruk van de beleefdheid van de bevolking: een fiets en een helm kan gewoon van het slot gelaten worden, criminaliteit is er nauwelijks. ,,Ik geniet van het contact met de lokale bevolking. Een oud vrouwtje dat ik tegenkwam bij mijn eerste les Bingata wees naar me en riep: ‘You so high, you model'. Bij een eettentje lieten de mensen ons voorgaan toen bleek dat er nog maar drie nigiriballen over waren. Locals zijn extreem precies en leven echt nog volgens hiërarchie. Ze zullen nooit iets zonder hun bazen beslissen. Een ander gek voorval: ik zie regelmatig een medewerker van het instituut voorover op zijn bureau liggen. Ik dacht: hij is onwel geworden, maar Japanners doen aan ‘inemuri', wat ‘aanwezig slapen' betekent. Ze werken heel hard, maar af en toe gaan ze zo op hun bureau liggen met een jasje op hun hoofd en dan doen ze even een 'powernap'. Toen ik dat een keer vertelde aan Jan Cozijnsen tijdens een online vergadering met het museumbestuur besloot hij het meteen uit te proberen.”

'SUPERFOOD' Gezegd werd dat Okinawa een van de 'blue zones' van de wereld is, plekken die bekend staan omdat de inwoners langer leven doordat ze een heel gezond leven leiden. ,,Zo zitten de mensen hier in kleermakerszit, dat is heel verstandig omdat ouderen dan minder makkelijk vallen. Ook eten ze bij hun maaltijden bitter voedsel, zoals de goya, een komkommer die eruit ziet als een groen gedrocht. Dit is echt een superfood.” Toch blijkt dit vooral een deel van de geschiedenis te zijn: door de komst van de Amerikanen op Okinawa is ook fastfood geïntroduceerd, met negatieve gevolgen voor de gezondheid van vele inwoners.

In haar vrije tijd bezoekt ze met Klaas graag de vele dorpjes die langs de oceaan liggen. Er staan de komende maanden nog reizen op het programma met Klaas en haar dochter naar onder meer Tokio, Kyoto en Hiroshima. Eind juni keert Edith terug op haar post in Nijkerk voor de herdenking en viering van Keti Koti, aansluitend bij de expositie Nijkerk-Suriname.