Kronkels en [flauwe oevers

17 april 2026 om 11:39

Paarden- en pinksterbloemen bloeien onder een heldere lentezon in het gras rond de Lunterse Beek bij Renswoude. Met beheerste bochten slingert de beek zich een weg van Lunteren naar het Valleikanaal. Bij Renswoude is jaren geleden al een deel van de beek heringericht en nu willen waterschap en provincie dit uitbreiden, als onderdeel van een groot project in het Utrechtse deel van de Vallei.

,,Hier zie je de oude inrichting”, zegt projectleider Idwer de Vries, die ter plaatse is namens de provincie. ,,De gemeente Renswoude wil hier het bedrijventerrein uitbreiden en wij hebben als voorwaarde gesteld dat ze meewerkt aan een natuurlijke inrichting van de beek.” Daar had de gemeente geen bezwaar tegen.

Maar waarom is dat nodig? ,,Hier zie je het verschil tussen boer en landgoed.” Brigit Tijkote, realisatiemanager watersysteem, die het waterschap vertegenwoordigt, wijst op het verschil tussen de linker- en rechteroever. Waar de beek het dijkje van de Grebbelinie nadert, is één oever steil en de andere glooiend en begroeid met moerasplanten, nu nog winters na de herfstmaaironde.

,,In de jaren zeventig zijn de beken en sloten rechtgetrokken, zodat water snel kon worden afgevoerd. Maar ‘s zomers krijgen we steeds vaker last van verdroging'', licht ze toe. ,,En bij veel neerslag kan het water juist niet goed weg.” Bovendien leidde de kanalisering tot een scherpe daling van natuurwaarden. Steile oevers bieden nauwelijks ruimte aan oeverplanten en daarmee weinig beschutting voor dieren, terwijl snel afvoerende sloten te veel voedings- en gifstoffen in de beek brengen.

,,In droge zomermaanden stroomt het water nauwelijks en doordat er weinig bomen langs de beken staan, wordt het water te warm”, voegt De Vries eraan toe. ,,Daardoor kunnen veel vissoorten en insecten, zoals larven van libellen en eendagsvliegen, hier niet meer leven.” Het herstelplan moet aan al deze problemen een einde maken.

Niet veel verder, begeleid door fluitende zanglijster, tjiftjaf en mezen, bereikt de groep het al eerder aangepakte beekvak. ,,Zo moet het ongeveer worden'', legt De Vries uit. Het in de zon schitterende beekwater zoekt zich slingerend een weg tussen velden liesgras en andere moerasplanten door, niet ver boven een deels kale bodem. ,,Dat is ideaal voor vissen.” Een watersnip vliegt op en een moedereend met kuikens zoekt beschutting tussen plantenstengels aan de tegenoverliggende oever.

WOKPAN In de beek moeten de oorspronkelijke kronkels, meanders, terugkomen, waardoor water langer in het gebied blijft. Bovendien wordt de beek, zoals hier al te zien is, geen rechthoekige bak maar een soort langgerekte wokpan met flauwe oevers. ,,Zo ontstaat een breed winterbed dat veel water kwijt kan en een smal zomerbed waarin altijd water blijft stromen. Dat is goed voor de biodiversiteit.”

Ter bevordering daarvan worden bovendien bomen en struiken aangeplant. ,,Koel water bevat meer zuurstof en is daardoor beter voor vissen en insecten en die kunnen weer leven van invallend blad. De stroming voorkomt dat er te veel blad blijft liggen. En overschaduwing voorkomt dichtgroeien.” Nadeel: minder bloemen. ,,Dat klopt, maar van nature stromen beken door een bosrijke omgeving en daarom kiezen we voor 65-75 procent schaduw.”

Een ontwaakte dagpauwoog koestert zich in de zon en een oranjetipje fladdert rond. ,,In de Modderbeek bij Leusden zien we al goede resultaten van deze aanpak,” vervolgt De Vries. ,,Hier zijn onder meer bermpje - een stromingsminnende vis-, waterviolier en kokerjuffers teruggekomen.”

De komende drie jaar wordt twaalf kilometer beek hersteld; wat provincie en waterschap betreft worden uiteindelijk alle beken aangepakt. ,,Dat is tegelijk van belang voor Natuurnetwerk Nederland en de Kaderrichtlijn Water”, zegt Tijkotte. ,,We zijn ook in overleg met de provincie Gelderland voor het oostelijke deel.” Zo verbindt het waterschap provincies en grondeigenaren voor het bekenstelsel van de toekomst.