'De wolf verdient hier ook een
[eerlijke kans'
We gaan als maatschappij niet effectief genoeg om met de wolf, stelt de Woudenbergse wolvenecoloog Rick van Malssen. Om te laten zien hoe conflictarm samenleven met de wolf wel kan, heeft hij onlangs een rapport geschreven dat hij naar verschillende gemeentebesturen in de regio heeft gestuurd. ,,De wolf verdient een eerlijke kans.''
Als veldwerker en assistent van een wolvenbioloog raakte Van Malssen (65) eind vorige eeuw geïnteresseerd in de wolf. ,,Dat was tijdens een project in het zuidoosten van Polen waaraan ik als vrijwilliger verbonden was. Ik raakte niet alleen geïnteresseerd in de wolf zelf, maar ook in de conflicten die het dier met zich mee kan brengen met de mens in het dagelijks leven.'' Hij besloot zich hierin verder in te verdiepen en vertrok naar de Verenigde Staten. ,,Ik liep stage in een wolvengedragsonderzoekscentrum in Wolfpark, Indiana, volgde daarna cursussen aan het International Wolfcenter in Minnesota en bestudeerde wolven in de natuur in Yellowstone.''
Na enkele jaren vestigde hij zich met zijn vrouw Esther in Zweden. ,,Daar moniotorde ik in de omgeving waar we woonden drie wolvenroedels voor projecten van de Zweedse Landbouwuniversiteit. Verder heb ik voor de Zweedse Roofdiervereniging tien jaar op vrijwillige basis wolfwerende omheiningen aangelegd. Vanwege familieomstandigheden zijn we in 2020 terug naar Nederland gegaan. Eerst vestigden we ons in Elburg, maar in oktober vorig jaar zijn we vanwege het werk van mijn vrouw naar Woudenberg verhuisd. Dat ik als wolvenecoloog uitgerekend in het leefgebied van de wolf op de Utrechtse Heuvelrug terecht ben gekomen, is eigenlijk toeval.''
Wat doet u als wolvenecoloog?
,,Een ecoloog is iemand die zich verdiept heeft in de verhoudingen en interacties tussen dieren en planten in een ecosysteem. Ik heb me jarenlang bezig gehouden met de wolf in vele aspecten, zoals sociaal gedrag, levenscyclus, jachttechnieken, spanningsvelden met de mens, de wolf in relatie tot zijn prooidieren en invloed op het ecosysteem. Ook hou ik de actuele politiek, media en wetenschap op dit terrein goed bij. Het is voor mij geen dagelijks betaald werk, maar er zijn opdrachten op projectbasis qua monitoring, advies bij de boer over conflictpreventie, gidswerk in veld en bos en advies over wolvengedrag aan organisaties bij rechtszaken. Af en toe een presentatie en schrijven van kennisrapporten voor degenen die dat wensen. Soms is een opdracht betaald en soms op vrijwillige basis, in het geval van adviseren van dierhouders bijvoorbeeld.''
U stelt in uw recente rapport nadrukkelijk dat het huidige wolvenbeleid faalt...
,,De wolf is beschermd onder de Europese Habitatrichtlijn. Dit betekent dat het verboden is om het dier te doden, te vangen of te verstoren. Ook is het verboden rust- en voortplantingsplaatsen te verstoren. Verjagen of afschot mag alleen als er geen andere oplossing is, er een zwaarwegend belang is doordat bijvoorbeeld de openbare veiligheid in gevaar komt en als de populatie niet in gevaar komt.
,,Overal en altijd recreatie toelaten en onbeperkt gebruik van ruimte door de mens ten koste van de wolf, vergroot de kans op incidenten en probleemgedrag
Tot dusverre moet ik constateren dat de huidige regering en provincies voornamelijk bezig lijken te zijn om het dier te bestrijden in plaats van te beschermen. De nieuwe regering lijkt het niet veel beter te gaan doen, als ik de ministersposten zo bekijk. Ik heb daarom een rapport geschreven over hoe beleid op dit dossier eruit zou moeten zien volgens de bestaande Nederlandse protocollen. Ik denk dat de wolf in Nederland een eerlijke kans verdient en krijg het gevoel dat daar te weinig aan gewerkt wordt.''
De wolf beschermen in plaats van bestrijden dus. Ontstaan dan niet nog meer conflicten met de veehouderij?
,,Preventie is mogelijk en noodzakelijk met wolfwerende maatregelen in de vorm van goed geplaatste elektrische rasters, zonodig nachtverblijven voor schapen, geiten, alpaca’s en paarden of met inzet van kuddebeschermingshonden. En als er voldoende prooidieren zijn zoals herten, reeën en wilde zwijnen, hebben wolven geen reden om vee te pakken. Bij het minimaliseren van contacten, vooral in de paartijd en socialisatieperiode van de welpen, blijven opgroeiende wolven mensenschuw en hebben de ouderdieren geen reden om defensief te reageren naar mensen toe.’’
De wolf is hier al een aantal jaar, waarom hebben we die maatregelen kennelijk nog steeds niet op orde?
,,Dat heeft helaas met politieke belangen en prioriteiten te maken. Er is sinds de laatste provinciale verkiezingen nauwelijks praktische vooruitgang geboekt in wolvenbeleid. Er is wel veel gepraat. Commissies en praatgroepen zijn opgericht, er doken zodanig veel wolvendeskundigen op dat die het aantal wolven in ruime mate overstijgen... Lobbygroepen werden opgericht met als doel de wolf uit Nederland te bestrijden en te verwijderen. Media belichten voornamelijk negatieve aspecten, terwijl bijvoorbeeld de honderden dierhouders die correcte wolfwerende maatregelen hebben toegepast en nooit een wolf of hond in de weide tussen de dieren krijgen, nooit genoemd worden.''
U geeft aan dat recreatie van ondergeschikt belang is ten opzichte van de instandhouding van de wolf…
,,Het is wettelijk zo geregeld dat beschermde soorten voorrang hebben over recreatieve belangen. Dat wil niet zeggen dat recreatie niet meer mogelijk is.
Tijdelijke zonering in tijd en ruimte kunnen voldoende zijn. Overal en altijd recreatie toelaten en onbeperkt ruimtegebruik door de mens vergroot de kans op incidenten en probleemgedrag, waardoor strengere maatregelen nodig zijn en meer kosten worden gemaakt. Goede recreatiesturing is daarom noodzakelijk.''
Wat bedoelt u daarmee?
,,Recreatie kan samengaan met de aanwezigheid van wolven, maar gedoseerd. In de praktijk komt dat neer op een ruimtelijke en tijdelijke zonering. In rustzones zoals kerngebieden met de nestlocatie dient er tijdelijk zeer beperkte of geen recreatie plaats te vinden. Honden dienen daar altijd aangelijnd te zijn. Dit is van het grootste belang in aanloop naar de voortplantingsperiode en in de dracht hierna tot eind april.''
Waarom is het ,,elementair’’ dat de eerste maanden tijdens de ontwikkeling van de welpen en de socialisatieperiode de dieren geen contact ondervinden met mensen, honden of andere verstoringsfactoren zoals militaire oefeningen en verkeer?
,,Tijdelijke afsluitingen of omleidingen in een radius van twee kilometer rond het werphol zijn nodig om de welpen ongestoord te laten opgroeien zonder risico op later mogelijk ongewenst gedrag. In een zone van een kilometer daaromheen zijn activiteiten als wandelen, fietsen en paardrijden beperkt toegestaan.
In de eerste drie maanden wordt gedrag gevormd. Alle prikkels die ze in die periode krijgen vormen in belangrijke mate het volwassen gedrag en bepalen de vluchtafstand. Worden ze dagelijks blootgesteld aan geuren, geluiden en bewegingen van mensen of honden, gaan ze dit als norm accepteren en gaan deze op latere leeftijd minder uit de weg.’’
Zou dat kunnen betekenen dat het grote militaire oefenterrein op de Leusderheide misschien wel een half jaar niet kan worden gebruikt?
,,Als het werphol zich op militair terrein bevindt zou het handig zijn om op die locatie tijdelijk geen of wat minder oefeningen te organiseren in het kerngebied van de wolf. De oefeningen kunnen gewoon plaatsvinden in een ander deel van het terrein. ''
Als een wolf toevallig een werphol heeft dichtbij een horecagelegenheid, zeg De Pyramide van Austerlitz, zou die dan ook een aantal maanden gesloten moeten worden?
,,Het is zeer onwaarschijnlijk dat de teef het werphol vestigt op een drukke locatie. De keuze voor militaire terreinen is juist om de recreatiedruk te vermijden.
Die gebieden zijn mensenluw, wat niet gezegd kan worden van de Pyramide van Austerlitz.''
In uw rapport noemt u loslopende honden een sleutelfactor in het spanningsveld tussen wolf, natuurbeheer en recreatie. Waarom zijn honden volgens u cruciaal?
,,Loslopende honden veroorzaken verstoring, lokken escalaties uit. Voor een wolf is een hond een soortgenoot, een indringer. Loslopende honden kunnen wolven proactiever maken in plaats van ze te laten vluchten. We hebben gezien dat een wolf op landgoed Den Treek sinds maart 2023 geleidelijk via loslopende honden aan mensen gewend is geraakt. In zelfgekozen rustgebieden kwam deze wolf in contact met snuffelende loslopende honden, die vervolgens de wolf ongewild naar de begeleider toe stuurden. Niet slechts één keer, maar tientallen keren. Een gewenningsproces.’’
Een aanlijnplicht is volgens u daarom dé oplossing?
,,Honden dienen in gebieden waar wolven actief zijn altijd aangelijnd te zijn, op zo'n manier dat de hond onder directe controle van de begeleider staat. Goede informatievoorziening door duidelijke informatieborden met uitleg zijn belangrijk. Het verplicht aanlijnen wordt al toegepast voor andere soorten, bijvoorbeeld voor broedvogels, en in rustgebieden voor wild in grote natuurgebieden op de Veluwe, maar ook op de Utrechtse Heuvelrug om rekening te houden met pasgeboren wild zoals reekalfjes."
Nadat de 'probleemwolf' was doodgeschoten, werd de aanlijnplicht in Den Treek gelijk losgelaten. Heeft u dat verbaasd?
,,Deze wolf heeft enkele ernstige conflicten veroorzaakt en werd afgeschoten. De andere dieren in zijn familiegroep hebben echter een zeer teruggetrokken gedrag laten zien en hebben nooit incidenten met mensen gehad. Door het wegnemen van deze wolf waren in de beleving van de terreinbeheerders de risico’s verdwenen, maar loslopende honden kunnen ook in de toekomst probleemgedrag uitlokken.''
U constateert in uw rapport dat de provincie Utrecht in feite achter de feiten aanloopt…
,,Er is sprake van gebrekkige regie, onduidelijke communicatie richting terreinbeheerders, gemeenten, bezoekers en recreanten. Er is geen helder publiek herkenbaar provinciaal wolvenkader met concrete maatregelen in het gebied. Het gevolg is dat terreinbeheerders van betrokken gemeenten uiteenlopende besluiten nemen of juist helemaal geen besluiten nemen na incidenten. De burgers krijgen zo tegenstrijdige signalen, begrijpen het belang van bescherming niet en weten niet waaraan ze zich te houden hebben.''
Waarom voldoet de provincie Utrecht volgens u niet aan de zorgplicht die de EU eist bij beschermde soorten als de wolf?
,,Het is aantoonbaar dat niet alles is gedaan wat redelijkerwijs verwacht mocht worden. De provincie Utrecht heeft geen actief ingerichte rust- en kerngebieden voor de wolf, terwijl bekend is dat wolven zich permanent in die provincie ophouden. Daarbij komt dat de bescherming grotendeels reactief is, dus vooral na incidenten, en er ook eerder op gericht lijkt te zijn om incidenten en conflicten te vermijden voor de recreatiesector en belangen van landgoederen, dan het beschermen en verbeteren van de leefomstandigheden van de wolf.
Bovendien blijft de recreatiedruk hoog en wordt er geen rekening gehouden met de behoeften van de wolf. Er is de provincie verwijtbaarheid aan te rekenen.’’
Een doorn in uw oog is dat veel wolven en ander wild worden doodgereden op de Doornseweg. Wat moet daar gebeuren?
,,Met relatief eenvoudige maatregelen zijn wildaanrijdingen te verminderen. De hekken tussen oefenterrein Leusderheide en de Doornseweg en die tussen Den Treek en Doornseweg dienen opgehoogd te worden, zodat het wild makkelijker het wildviaduct Treekerwissel weet te vinden. Nu is het te gemakkelijk om even over het hekje te springen en de weg over te steken. De maximumsnelheid moet omlaag vooral in schemering en de donkere uren. Dan is het wild actief. Dat is eenvoudig te handhaven met mobiele flitspalen.''
Staatssecretaris Silvio Erkens wil nog voor de zomer met nieuw beleid komen, op basis van input van alle betrokkenen, van boeren tot natuurbeheerders. Wat verwacht u daarvan?
,,Ik verwacht en hoop verbetering van het wolvenbeleid. Zowel bij omgang en ontmoetingen met de wolf, maar ook op het gebied van preventieve maatregelen voor bescherming van vee is er nog veel te doen.
Ik ga ervan uit dat de staatssecretaris zich goed en objectief laat informeren door deskundigen op dit gebied.''