‘[Ondenkbaar] dat kind van God er met de pet naar gooit’

27 november 2024 om 11:08

Ds. Atzo Nicolai zette in 2003 zijn eerste voet over de drempel van de hervormde Immanuëlkerk in Barneveld. In 2014 maakte hij de fusie mee met de gereformeerde Bethelkerk, resulterend in de Emmaüskerk - Protestantse Gemeente Barneveld. Op zaterdag 21 december is er een receptie en een dag later neemt hij afscheid in een kerkdienst.

Als predikant heeft u een publieke functie. Heeft u ooit gemerkt dat mensen je op een voetstuk plaatsten?

,,Toen ik begon wel. Dat was in een zorginstelling in Zwolle, waar een oude man op stond, zijn pet afzette en een buiging maakte.”

[Streelde dit uw ego?

,,Nee, absoluut niet. Het gaat niet om mij, maar om de rol die ik vervul.”

[Had u een goede jeugd?

,,Ik denk het wel, hoewel ik denk dat niemand onbeschadigd uit zijn jeugd komt. Ik ben er redelijk goed vanaf gekomen. Ik groeide op in Voorschoten bij Leiden en ben de oudste van vier jongens. Mijn vader is begin 2024 overleden en is 93 jaar geworden.”

[Leven en dood, een groot thema in de kerk, niet?

,,Predikantschap is een mensenberoep en dan heb je vaak te maken met ziektes en overlijden.”

[Ik hoor vaak dat mensen vinden dat rouw om overleden mensen minder heftig is als zij een hoge leeftijd bereikten, in vergelijking met dierbaren die al jong overleden.

,,Dat hangt van de persoon af. Mijn vader vond het genoeg geweest en zag niet op tegen de dood. Dan is het oké. Hij geloofde sterk en het is wel komisch dat hij nogal wat bewegingen maakte, van atheïst naar weer een stevig calvinistisch geloof. Vervolgens werd hij aangeraakt door het denken van Rudolph Steiner met antroposofie en theosofie, zodat hij ging geloven in reïncarnatie.”

[Vond u het moeilijk als mensen jong overleden?

,,Behoorlijk, want het intense verdriet van nabestaanden raakt je.”

[Bracht het uw eigen geloof niet aan het wankelen, omdat dan de grote waaromvraag zich aandient?

,,Ik denk het niet. Die vraag hoor ik wel en sommige mensen zijn dan echt boos op God. Anderen hebben dat helemaal niet, kunnen zich overgeven aan God en het aanvaarden. Dat zijn vragen die je niet kunt beantwoorden, al is het wel veel geprobeerd.”

[Dit is voor de theologie wel een opgave om daar een weg in te vinden, niet?

,,Het is de oude theodiceevraag: hoe kan een goede God dit kwaad toelaten? Dan is het schipperen. Is het een God die het wel kan tegenhouden, maar dat niet wil. Dat is wel heel veel lijden en daar zou Hij dan wel een hele goede reden voor moeten hebben. Of is het een God die dit het kwaad niet wil, maar niet bij machte is om het tegen te houden? Dan kom je bij een liberale theologie, een denkstroming die je meer hoort in de huidige cultuur en filosofieën. Dan is voor de deïstische God niet zoveel plek meer, maar wel dat Hij verschijnt in mensen, in taal, de schepping en groeikracht. Maar dat is ook een God die vrij machteloos is. Ik heb zelf nooit goed kunnen kiezen en dat kan ik nog steeds niet.”

[Onlangs voelde u zich wel redelijk thuis bij christelijke gereformeerde collega’s, met wie u sprak over hermeneutiek (uitlegkunde). Hoe kan dat?

,,Daar vind je in elk geval doordachte theologie, alleen worden stappen verondersteld die ik niet zomaar kan maken. Zoals de vraag naar het kwaad, wat verklaard wordt door de zondeval, waarbij mensen door de slang het bos in zijn gestuurd. In historisch perspectief moet je dan met Adam en Eva wel heel erg gaan schipperen. Of je zegt dat de evolutietheorie niet kan kloppen. Maar dan ben je wel heel willekeurig aan het shoppen in wat de wetenschap heeft ontdekt. Of je probeert een compromis te vinden, maar dat komt op mij heel kunstmatig over en vind ik niet overtuigend.”

[Wat lijkt u meer aannemelijk?

,,Dat ieder mens in zonde kan vervallen. Ik beschouw Adam en Eva meer als een verhaal wat vertelt over de neiging van mensen om bij God weg te gaan. Het woord trots past daar wel bij, het idee dat je autonoom kunt zijn. Als het kwaad in de mens sluimert, is het onvermijdelijk dat God dat blijkbaar toch op een of andere manier heeft geschapen. Toch worden we geroepen door God en is het aan ons om gehoor geven aan Zijn scheppende stem, want zonder Hem kunnen we geen seconde bestaan. We zijn uit het niets door hem geroepen om op weg gaan. Dat gaat min of meer goed. De Bijbel en de kerk zijn daar hulpmiddel bij. We zijn er om te ontdekken wat het betekent om als kind van God te leven. Mensen hebben allemaal verlangens en die sluiten aan bij de christelijke traditie.”

[Hoe ziet God er voor jou uit?

,,Ik ben een beetje in de mystieke theologie gedoken. Dan gaat het bijna altijd om beschrijving van een mysticus en zijn pad. Wat hij of zij onderweg meemaakt, omschrijft deze persoon in religieuze taal. Altijd merk je dat dan de ervaring belangrijk is. Om verlicht en één te worden met God.”

[Heeft u zelf weleens een mystieke ervaring gehad. Zoiets als schriftgeleerde Saulus die plotseling apostel Paulus werd?

(lacht) ,,Zoiets zou ik wel graag willen. Ik heb veel mensen daarover gehoord. Dat lijkt me ingrijpend, maar wel mooi. Het is vaak verbonden met bijna doodgaan. Soms in een droom, of ergens in de natuur. Ik vind het mooi als mensen daar kracht uit kunnen putten. Van oudsher zie je in de reformatorische traditie dat Christus alleen centraal staat, maar in de loop der jaren groeide ik er naar toe dat God ook spreekt in Zijn schepping.”

[Zit je dan niet meer op de gevoelskant qua geloofsbeleving, net als in veel evangelische kringen, waar nogal wat aandacht is voor de Heilige Geest?

,,Ik ben wel kritisch op gevoelens. Je moet dingen kunnen toetsen en onderscheiden, of iets van God of jouw eigen projectie is. In de katholieke traditie zijn daar methodes voor ontwikkeld, om uit te zoeken of iets een legitieme ervaring is. Maar dit blijft altijd een vraag, of iets echt van God of van jezelf is. God valt niet samen met wat ik voel, want daar kun je uiteindelijk niet op bouwen. Je moet kritisch op je gevoel zijn en leren om er op afstand naar te kijken.”

[Hoe heeft u de invloed van evangelischen op protestantse kerken ervaren, bijvoorbeeld met opwekkingsliederen?

,,Zelf houd ik meer van de klassieke liturgie, omdat ik vind dat daar meer kwaliteit in teksten zit. Ook de muziek is vaak bedoeld om - met veel herhaling - een soort extase op te roepen. Ik respecteer als mensen hier hun geloof in beleven, dus zal ik er geen kwaad woord over zeggen, maar zelf heb ik er minder mee.”

[U voelt zich prettig binnen een min of meer degelijke kerk met een duidelijke structuur?

,,Ik geloof wel in de noodzaak van een instituut, wat enige stevigheid geeft. Een orde in de kerk is nodig en het is zoeken naar een goede vorm, met mogelijkheden om die te veranderen wanneer dat nodig is. Als mensen het instituut niet meer zien zitten, heeft dat vaak te maken met dat mensen minder de noodzaak voelen om het geloof in een gemeenschap te beleven. Solo-religieuzen was een tijd heel erg in zwang, maar ik denk dat het tot de kern van het christelijk geloof hoort dat je dit samen beleeft. Het is heel moeilijk om te blijven geloven, hopen en liefhebben zonder een groep. Ik ben uiteindelijk wel aardig christocentrisch en ik geloof in de Geest. Laat hem waaien waarheen hij wil, ook richting andere religies. Ik vis in deze vijver en dat is een traditie die veel groter is dan ik ben. Daarmee kan ik me wel tien levens lang verdiepen. Om de rijkdom en diepte te ontdekken.”

[Dat klinkt als reïncarnatie, net als je vader vermoedde. Is er in uw beleving leven na dit leven?

,,Zelf vind ik reïncarnatie onaannemelijk. Bij uitvaarten zeg ik altijd iets over Gods liefde waarin iemand geborgen is, of dat hij of zij thuisgehaald is. Gods huis of de hemel, dat zijn beelden van iets wat volkomen onvoorstelbaar is. Ik neem heel serieus wat er in de wetenschap ontdekt is en ben filosofisch aangelegd. Een mens is een lichamelijk wezen. Als je al kunt spreken over geest en ziel, dan zijn die verbonden met het lichaam. Als een mens sterft, vergaat dat. Ik moet geloven in herschepping van mijn kern. Die mogelijkheid wil ik open laten, maar daar heb ik geen keiharde zekerheid over.”

[Bovendien leven we in het hier en nu, waar de wereld - in Bijbelse termen - zucht in barensweeën en onrecht hoogtij viert. Gaza, Oekraïne, ziektes, noem maar op…

,,Dan zeg ik toch dat we verbonden zijn in de liefde van Jezus Christus. Niets zal ons daarvan scheiden, dood noch leven. We blijven verbonden met God in de eeuwigheid. Dat vind ik een heel mooi geloof en ik wil me daar graag aan overgeven. Ik heb een soort onberedeneerd vertrouwen dat ik op een of andere manier zal worden opgevangen. Dat is een hoop. Daarom vind ik het kruis van Christus een heel mooi centraal symbool, waarin Hij de uiterste verlatenheid ervaren heeft. Dus kun je spreken van een solidariteit tot in het uiterste. Hij gaat met ons de weg door de diepte heen! Het christelijk geloof zegt dat het Pasen is geweest, met een opstanding en een nieuwe dag. Dat vind ik een mooie gedachte. D-day is geweest en we zijn onderweg naar V-day. Ik maak me ook ernstig zorgen over de huidige rampen, klimaatverandering en oorlogen. Maar je kunt ook kijken naar het gegeven dat de wereld in de afgelopen honderd jaar véél beter is geworden dan voorheen. Minder armoede, honger en ziektes. Een stijgende lijn.”

[En een geloofsgemeenschap neemt dan haar verantwoordelijke en liefdevolle plek in?

,,Ja, want het is geen goedkope genade. Als je een kind van God bent en als verloren zoon thuis mag komen, is het ondenkbaar dat je er met de pet naar gaat gooien. Dan wil je leven in de geest van Christus. Je levensweg is een groot proces en streven naar omvorming tot Gods beeld, zoals je geschapen bent. Dat is soms een meanderende weg in de woestijn, want je eigen patronen zijn vaak heel hardnekkig. Het heeft ook te maken met ontvankelijkheid, dat je probeert tot rust te komen en te ontvangen. Zodat je van daar uit gaat leven. Dat is anders dan de aandacht die onze maatschappij van ons vraagt, want die is erg gericht op de middelen die je in handen moet krijgen om je doelen te bereiken. Maar de kunst is om verbonden te leven en te ontvangen wat er op je af komt.”

[U werkte zeven jaar in Zwolle, stond een zelfde periode in het Groningse dorp Bellingwolde, waarna u verhuisde naar Barneveld. Hoe was de eerste indruk?

,,Het viel me op dat de tuinen hier allemaal erg keurig zijn. Dat is prima, als er maar geen dwang achter zit en mensen elkaar niet gaan beoordelen op hun bloemenperkjes. Aan de andere kant kan verwaarlozing van je tuin een signaal zijn dat het niet goed met je gaat.”

[Hoe heeft u het ontstaan van de PKN en de fusie van Immanuëlkerk en Bethelkerk ervaren?

,,Ik ben altijd voorstander van eenwording geweest. Bij ons ging het heel goed. Onze kerken gingen hier al over nadenken toen de noodzaak er nog niet was. Wij hadden de luxe om zonder dwang met elkaar in gesprek te gaan en één te worden. Het kostte mensen van de Immanuëlkerk ook pijn, maar dat is logisch, want ze verlieten een vertrouwde plek en die kleine gemeenschap was heel hecht. Maar de Emmaüskerk is ook weer een hele mooie club geworden. Voor de gereformeerden zal die beleving ook zo zijn geweest. Het gebouw is fantastisch en heeft bovendien een maatschappelijke functie.”

[Wat vindt u de mooiste psalm?

,,In psalm 22 lees je: ‘Zoek mijn aangezicht, ik zoek uw aangezicht. Houd uw aangezicht niet voor mij verborgen’. Dat vind ik een heel mooi citaat, want ik zie de relatie met God ook als een grote zoektocht. Taal is ook heel erg zoekend en telkens berekenend. Ik ben op zoek naar God en Hij naar mij. Tegelijkertijd geloof ik dat we al met elkaar verbonden zijn.”

[Zie u God ook in de mens?

,,Natuurlijk. In Mattheüs lees je dat Jezus zegt dat Hij zelf ook in de naaste is, vooral in degenen die de klappen krijgen. Dat zijn dus bijna twee handen op één buik. Als je God ontmoet, ontmoet je ook je naaste. Dat kan niet zonder elkaar en is niet ingewikkeld.”

[U gaat in het nieuwe jaar niet achter de geraniums zitten?

,,Nee. Ik ben niet handig, maar wil leren hoe ik mijn fiets moet repareren. Daar vind ik nu nog niks aan, maar alles waar je je in verdiept, wordt leuk. Ik ga ook meer koken, want dat vindt mijn vrouw fijn. Daar heb ik nu ook meer tijd voor.”