Arnold van den Burg: ,,Planten en bomen krijgen gewoonweg veel meer stikstof op hun bord dan ze kunnen omzetten.''
Arnold van den Burg: ,,Planten en bomen krijgen gewoonweg veel meer stikstof op hun bord dan ze kunnen omzetten.'' Wouter van Dijk

'Als we nu niets doen, is dit straks [woestenij]'

Van den Burg steekt een vinger in de lucht. ,,Luister dan'', zegt hij. ,,Ik hoor niet zo veel hoor'', reageert de verslaggever, waarop de ecoloog uit Otterlo direct aanslaat. ,,Juist, dat is 't 'm nu net. Tien jaar geleden zat het hier vol koolmeesjes. En dat moet ook, want die komen gewoonlijk af op deze inlandse eikensoort.'' Hij wijst naar een pluk bomen langs een zandpad. Ze staan er wat armoedig bij, sommige zonder boomtop of schors. Andere bomen zijn al dood of omgevallen. ,,Dit bos staat hier letterlijk dood te gaan, eigenlijk is het dat al zo'n beetje. Vogels als de gaai, de houtduif en de wielewaal, blijven al langere tijd massaal weg. Er is hier voor hen niets aan voedingswaarden te halen. Maar ook insecten als het vliegende hert en de neushoornkever zal je hier niet zien. Terwijl dit normaal hun leefgebied is. Eigenlijk kun je hier wel spreken van een ernstige aantasting. Doen we nu niets, dan is dit stuk hier over tien jaar 'wasteland'. Er staan dan wellicht nog wat lariksen, grove dennen en een enkele vogelkers, maar in ieder geval is dit dan geen natuurgebied meer te noemen, omdat een goed functionerende bodem als basis onder het bos is weggeslagen.''

Aan de andere kant van hetzelfde bospad staan een paar stevigere eiken, met versgroen blad. ,,Dat is het ironische'', zegt de ecoloog meteen. ,,Dat zijn Amerikaanse eiken. Exoten dus, die willen we juist liever niet hebben in ons bos, maar ze doen het veel beter. Dat komt doordat zij beter in staat zijn overtollige stikstof buiten te houden.''


VERGIF Het hoge woord is eruit. Stikstof, ammoniak. ,,Te veel daarvan werkt als vergif voor de natuur'', stelt Van den Burg. Delen van het Veluwse bos, zoals hier in boswachterij Kootwijk, hebben volgens hem zwaar te lijden onder de verzuring en vermesting die deze stoffen veroorzaken. De stoffen remmen de ontwikkeling van planten, waardoor bladeren minder voedingsstoffen bevatten. Dat werkt vervolgens via rupsen en vogels door in het hele ecosysteem. ,,Dit gebeurt nu écht niet alleen hier, aan de randen van de Veluwe'', zegt hij er meteen bij. ,,Ik zie veel meer plekken waar de natuur hard achteruit gaat, ook verder van de landbouw af. Het Deelerwoud bijvoorbeeld, maar ook gedeeltes van de Ginkelse Heide en in de Hoge Veluwe. In het Edese bos ging het tot een korte tijd geleden nog redelijk goed, maar dat komt doordat dit gebied op een stuwwal ligt met meer leem in de ondergrond. De laatste ijstijd heeft zogezegd dit gebied een soort buffer aan voedingsstoffen geleverd, maar inmiddels zie ik zelfs hier stikstofgevolgen terug in de natuur.''

Van den Burg loopt het zandpad vanaf de Heetweg verder op, dieper het bos in. ,,Onvoorstelbaar dat ik hier bijna geen zangvogels meer hoor'', zegt hij hardop. Dat stikstof volgens hem daar de boosdoener van is, is nu sinds enkele jaren algemeen bekend. Van den Burg wees er zelf in 2017 al op, toen hij in de bossen jonge vogels fotografeerde met gebroken pootjes door een gebrek aan calcium. ,,In de jaren daarvoor zagen we al wel dat er in onze natuur iets aan de hand was, maar konden we er niet precies de vinger op leggen.''


AFPLAGGEN Verzuring en vermesting van de grond in de natuurgebieden speelde al langer een rol, vervolgt hij. ,,En er was ook al van alles geprobeerd om er wat aan te doen. Hele heidevelden zijn tot tien jaar geleden afgeplagd, met het idee dat je dan daarna weer met een schone lei kon beginnen. Rupsen waarmee we experimenten deden, gingen gewoon dood. Met het afplaggen werd ook een belangrijke voorraad mineralen uit de bodem weggeschraapt, terwijl alleen de stikstof weer snel werd aangevuld. Geprobeerd werd de omstandigheden weer gunstig te krijgen, maar ondertussen holde de kwaliteit van de heide achteruit. Een ontmoeting met de draaihals, een vogelsoort die hier vroeger veel voorkwam, daar kon je alleen nog maar van dromen, terwijl in heidegebieden zoals het bekende reservaat Schorfheide in Duitsland, de omstandigheden voor de heide gelijk leek als bij ons. Kortom, er moest iets meer aan de hand zijn.''

Inmiddels is ruimer bekend dat de uitstoot van stikstof voor problemen zorgt in de natuur. ,,Toen ik die gebroken pootjes zag, gingen bij mij de alarmbellen rinkelen en wist ik dat de verzuring uit de hand ging lopen. Het vervelende hieraan is dat stikstof zich langzaamaan opeenhoopt, waardoor het probleem steeds groter wordt. In het begin proberen planten en bomen nog te profiteren van de stoffen, totdat dat niet meer lukt. Ze krijgen gewoonweg veel meer stikstof op hun bord dan ze kunnen omzetten. Daarom heeft het ook langer geduurd voordat duidelijk werd hoe omvangrijk dit probleem voor de natuur is. Naast de verzuring kunnen bomen en planten door de hoeveelheid stikstof minder eiwitten en aminozuren produceren, terwijl dat, via bladeren en rupsen, belangrijke bouwstenen zijn voor kleine zangvogels. Roofvogels zoals de sperwer hebben daar vervolgens op hun beurt weer last van. Fundamentele processen die de natuur normaal gesproken in evenwicht houden, worden nu al tientallen jaren wreed verstoord. En doordat stoffen zich ophopen, wordt dat probleem nu steeds zichtbaarder.''


TE VEEL VERZIEKT De ecoloog slaat rechtsaf een ander bospad in. ,,Het druist eigenlijk tegen mijn gevoel in, maar we móeten ingrijpen, willen we onze natuur nog een kans geven. De natuur kan zichzelf niet meer herstellen, dat punt zijn we voorbij. We hebben met z'n allen al te veel verziekt, dat moeten we eerst zien terug te draaien. We moeten bepaalde stoffen de natuurgebieden inbrengen.'' Steenmeel is daar een voorbeeld van. In dit bos bij Kootwijk wordt er al mee geëxperimenteerd, weet Van den Burg. ,,Kijk maar eens goed, daar tussen die bomen.'' Er hangen een soort grote witte trechters tussen de bomen. ,,Die zijn van Stichting Bargerveen, een organisatie uit Nijmegen die zich bezighoudt met natuurherstel. Met de trechters wordt poep afkomstig van rupsen afgevangen, om zo in te schatten hoeveel rupsen er in de boomkruinen zitten. ,,De gedachte is dat met behulp van steenmeel in dit stuk bos de mineralengehalten worden verhoogd. Daarmee verbetert de eetbaarheid van bladeren en dat moet vervolgens weer effect hebben voor rupsen en vogels.'' Of het experiment werkt, is volgens Van den Burg nog niet zeker. ,,Voor die conclusie is het nog te vroeg.''


SCHELPGRUIS Dat geldt eigenlijk ook voor het project op de Ginkelse Hei in de gemeente Ede, waar Van den Burg zelf nauw bij betrokken is. In november vorig jaar is daar schelpgruis op de hei en in het bos uitgestrooid, driehonderd gram per vierkante meter, om zo het calciumgehalte te verbeteren en de bodem minder zuur te maken. ,,Ik zie nu al verbeteringen in de natuur, in ieder geval betere eischalen en stevigere botten bij de mezen. Voor de langere termijn zullen we moeten wachten tot het schelpgruis als calcium is opgenomen in de bodem en onderdeel uitmaakt van het ecosysteem en de biodiversiteit verbetert. Maar ik heb goede hoop dat dit werkt. In dat geval zouden we dergelijke maatregelen ook op verschillende bosgebieden in de gemeente Barneveld en op veel andere plekken op de Veluwe moeten inzetten.''

Hij heeft het nog maar net gezegd of in een lange strook gras, pal naast één van de zandpaden, is duidelijk meer diversiteit in begroeiing te zien, met daaromheen een flinke hoeveelheid schelpgruis. ,,Ik weet niet wie dit schelpgruis hier heeft gestrooid, maar je kunt duidelijk zien dat het een direct effect heeft. Want kijk, daar enkele meters verderop waar niet gestrooid is, groeit meteen al veel minder. En als ik me niet vergis, kwam het geluid van die ene koolmees die we net hoorden, hiervandaan. Ook niet toevallig.'' Voor hem is het duidelijk dat het inbrengen van goede voedingsstoffen nuttig en zelfs noodzakelijk is voor de ontwikkeling van de natuurgebieden.


OVERTREDING Die noodzaak is nu ook een verplichting, in combinatie met het zo snel mogelijk terugdringen van de uitstoot van stikstof, zegt Van den Burg. ,,Feitelijk gezien is Nederland al een tijdje in overtreding van de Europese habitatrichtlijn, de regels ter bescherming van bijzondere natuurgebieden. De Veluwe is daarvan een uitzonderlijk voorbeeld, maar juist de combinatie met intensieve veehouderij in de omgeving maakt dat dit gebied er belabberd aan toe is. We kunnen nu gaan herstellen, maar dat heeft alleen zin als de uitstoot ook snel omlaag gaat, anders is het dweilen met de kraan open.''

De ecoloog wil met zijn verhaal voorkomen dat hij met het vingertje naar boeren wijst, als schuldigen. ,,Dat een flink deel van de stikstofuitstoot daar vandaan komt, is een feit. Maar de boeren zelf hebben dan ook de afgelopen decennia vooral gedaan wat van hen gevraagd werd, namelijk opschalen in het aantal dieren. Want dát is wat we als maatschappij destijds met z'n allen wilden. We zijn momenteel landbouwexportland nummer twee ter wereld, achter de Verenigde Staten. Maar dan wel in absolute zin, dat is absurd. Willen we écht terug naar minder stikstof, dan zal die veestapel kleiner moeten worden. Ik ben er eigenlijk wel blij mee dat boeren boos op hun trekker naar Den Haag rijden, want daarmee geven ze in feite aan dat zij ook denken dat er nu iets gaat veranderen. Die verandering moeten we gezamenlijk in gang zetten, als maatschappij, aangezien we dit probleem ook samen hebben veroorzaakt. Agrarische bedrijven en de natuur hoeven bovendien elkaar écht niet in de weg te zitten en kunnen elkaar ook juist versterken, als je maar zorgt voor een goede balans, meer aandacht voor biodiversiteit. Denk aan minder dieren, meer ruimte, bloemen in een weiland.''


MAATSCHAPPELIJK AKKOORD Iets verderop ligt een stuk open heidegrond. De gemiddelde leek zou het een mooi stukje natuur vinden, want er zijn veel stengels fris gras te zien. ,,Ja, dit veld is overwoekerd met pijpenstrootje, een soort gras'', zegt Van den Burg. ,,Deze grassoort reageert heel goed op stikstof, dat kun je wel zien. Ondertussen verdrukt het alle andere plantensoorten, waardoor in dit veld inmiddels ook geen boompieper of boomleeuwerik meer te zien is. Kortom, ook hier zie je verschraling gewoon voor je neus gebeuren. Het enige wat hier nog helpt, is volledig afplaggen en opnieuw beginnen. Maar dat heeft pas zin als de stikstofkraan verder is dichtgedraaid. Voor dat laatste zijn wij met z'n allen nu aan zet. Komen we tot een goed gedragen maatschappelijk akkoord, dan staan ons én de natuur mooie tijden te wachten.''



,,Onvoorstelbaar dat ik hier bijna geen zangvogels meer hoor'', zegt Van den Burg hardop.