Edward Doelman

Zonder het te weten, lopen de meeste wandelaars er straal voorbij. De ene voorbijganger loopt langs met de hond, de volgende passanten hebben meer aandacht voor de berichten op hun smartphone. En een ogenschijnlijk verliefd stelletje heeft alleen maar oog voor elkaar. Maar wie vanaf kasteel De Schaffelaar langs de Oranjerie loopt, de koeweide aan de linkerzijde pakt, het zijpad kiest, het bruggetje overgaat en op het juiste moment omhoog kijkt, kan een kunstwerk ‘ontdekken’. Natuurlijk, scherp, artistiek, over 25 jaar met zekerheid ‘antiek’.

Het gaat om een oude beukenboom, een boomsoort waar elke Nederlander er voldoende van gezien heeft. Op de stam, een meter of vier hoog, is het gezicht van soldaat met helm ingekerfd. Wie goed kijkt, ziet aan de andere kant van de stam ook een ‘spervuurtje’, inslag van kogels waar de soldaat aan is ontkomen. Wie het schouwspel op zich in laat werken, kan er een natuurmonument in zien. Een tastbare verwijzing naar de bevrijding, komende dinsdag precies 75 jaar geleden.

Wie de hout-snijd-kunstenaar in het voorjaar van 1945 was die hier aan de slag is gegaan, dat is niet te achterhalen. Gerjan Crebolder, oud-archivaris van de gemeente Barneveld en vaste medewerker van deze krant, moet op die vraag het antwoord schuldig blijven. De Barneveldse natuurkenner en -fotograaf Gerrit de Graaff, ook verbonden aan deze krant, kan evenmin zeggen wie de maker is. Maar beiden weten uiteraard wel van het bestaan van de ingekerfde soldaat. Zij zijn - nog steeds - onder de indruk.

[FAVORIETE PLEKKEN] Dat geldt ook voor Ab van Stormbroek, die als kind al regelmatig speelde in het Schaffelaarsebos. Of het nu was als jonge tiener met een vriendinnetje aan de arm of dat hij later met zijn vader op last van de boswachter een boom verwijderde; voor de nu 64-jarige Barnevelder is het bos een van zijn meest favoriete plekken in Barneveld. Van Stormbroek wist tot veertien jaar geleden niets af van het bestaan van de beuk met de ingekerfde soldaat – net als het gros van de Barnevelders.

Ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag boekte hij met naaste familieleden een excursie door het Schaffelaarsebos, toen hij er door de gids van het Geldersch Landschap op gewezen werd. ,,Dat heeft bij mij wel voor een bepaalde fascinatie gezorgd. Ik heb altijd al interesse gehad in de geschiedenis van Barneveld en zeker ook het verloop van de Tweede Wereldoorlog. En ja, dan wil je toch weten hoe dit zit, hé.”

[CANADESE MILITAIR] Uiteraard vroeg Van Stormbroek aan de excursiegids naar het achterliggende verhaal. Het zou ingekerfd zijn door een Canadese soldaat, in de maanden na de bevrijding van Barneveld, die op 17 april 1945 plaatsvond. ,,Het verhaal van die gids was dat in de maanden na de bevrijding nog maandenlang Canadezen in het Schaffelaarsebos hebben gezeten. En ja, dan moet je ook wat te doen hebben, natuurlijk. Het idee is dat een soldaat, waarschijnlijk uit verveling, dit zo in de stam heeft gekerfd.”

Deze uitleg klinkt plausibel, geven Crebolder en De Graaff aan. ,,Het klopt dat de Canadezen na de bevrijding een kampement bouwden in het Schaffelaarsebos, net zoals ze dat deden in bijvoorbeeld Voorthuizen en Kootwijkerbroek. Ik geloof dat de Canadezen tot november 1945 in het Schaffelaarsebos hebben gelegen”, zegt Crebolder. Ook De Graaff is overtuigd dat het van Canadese makelij is. ,,Als je op alle details let en bedenkt dat dit 75 jaar later nog steeds zo goed zichtbaar is, dan kun je niets anders dan concluderen dat het heel bijzonder is. De militair die dit gedaan heeft, wist wat hij deed. Hij wist precies hoe diep hij in de stam van de boom moest snijden.” Volgens hen heeft de betreffende militair daarbij op een tak gezeten, die vermoedelijk later door stormschade is afgebroken.

Sinds hij veertien jaar geleden voor het eerst de inkerving van de beukenstam met eigen ogen zag, loopt Van Stormbroek er een paar keer per jaar langs. Soms gaat hij op het bankje zitten, dat er in de buurt staat. Het is voor Van Stormbroek een mooie plek om na te denken, om te mijmeren over de bevrijding. ,,Dan bedenk ik mij hoe bijzonder dit eigenlijk is. Moet je je eens voorstellen dat 75 jaar geleden, nog niet eens zo lang geleden, jonge gasten uit Canada hun leven waagden voor een land en een werelddeel waar ze nog nooit waren geweest. En dat er dan iemand in het Schaffelaarsebos zoiets moois maakt. Ja, dat moet haast een jongen zijn geweest die bijvoorbeeld timmerman was of in ieder geval wat met zijn handen deed”, lacht de Barnevelder, die weet dat hij waarschijnlijk nooit een antwoord krijgt op die vraag. ,,Maar ik vind het wel leuk om daar dan even de gedachten bij te laten gaan.”

[SYMBOLIEK] Wie de symboliek wil zien, kan natuurlijk verder filosoferen. Een beukenboom is tenslotte een bron van leven, voor bijvoorbeeld insecten, kevers, wespen, vlinders en eekhoorns. Ook vormen insecten en kevers op hun beurt weer een belangrijke voedselbron voor vogels. In dat beeld zou je die Canadese militair in bos ook kunnen beschouwen als bron van de Barneveldse vrijheid. Van Stormbroek beseft dat lang niet iedereen op die manier naar die ene boom zal kijken. ,,Maar dat hoeft natuurlijk niet. Voor mij is het die boom waar ik wat mee heb, iemand anders ziet juist veel schoonheid in muziek of dans. Het is allemaal goed. Het is ook niet zo dat ik heel vaak ga kijken. Eén of misschien twee keer per jaar loop ik er even naartoe. Mooi toch?"

Erik van 't Land
Foto: Erik van 't Land
75 jaar na dato is de ingekerfde soldaat nog uitstekend waar te nemen.
Erik van 't Land
Foto: Erik van 't Land
Wie goed kijkt, ziet aan de andere kant van de stam ook een ‘spervuurtje’, inslag van kogels waar de soldaat aan is ontkomen.
Erik van 't Land
Foto: Erik van 't Land
De plek in het Schaffelaarsebos waar de bijzondere boom te bewonderen is.