Gerjan Crebolder

Evenals bij de samenstelling van het artikel over de bevrijding van het dorp Barneveld het geval was, probeerde ik ook om bij het verhaal over de bevrijding van Voorthuizen zoveel mogelijk van dagboekfragmenten van inwoners gebruik te maken. Helaas zijn er daarvan kennelijk niet veel voorhanden. Al op 14 april krijgt de omgeving van Voorthuizen te maken met gevechtshandelingen die aan de bevrijding van het dorp voorafgaan.

Mevrouw Middelman-Moll schreef op die dag in haar dagboek: 'In de Schoenlapperbuurt bij Voorthuizen raakt de heer Wely gewond bij een beschieting. Hij zou later aan zijn verwondingen overlijden. Een paar vrouwen zijn bij Effrink aangelopen. Ze waren gisteravond 9 uur uit Apeldoorn vertrokken, en kwamen eerst in den morgen te Voorth(uizen) aan. Ze hadden bij Apeld(oorn) tusschen de terugtrekkende Duitsche troepen gezeten. Telkens haperde iets en dan de Duitschers weer aan 't razen en vloeken. 't was een angstige tocht voor hen geweest.'


Dagenlang zouden passerende tanks het straatbeeld in Voorthuizen bepalen (foto: gemeentearchief).

[MAANDAG, 16 APRIL] Twee dagen later, op maandag 16 april, 's avonds om 19.00 uur, kwam de eerste granaat neer in het dorp Voorthuizen. Zoals al in de aflevering van gisteren werd geschreven, kregen de tanks van de British Columbia Dragoons (BCD) 's middags al opdracht om vanaf de Valkseweg rechtsaf te slaan om via Kootwijkerbroek en door Zeumeren naar Voorthuizen op te rukken om, uit de richting Apeldoorn komende Duitse troepen de pas af te snijden. De 8th Hussars zouden Barneveld rechts laten liggen en ook richting Voorthuizen oprukken.

Die tocht van de BCD door Zeumeren heeft oud-wethouder G.J. van Elten door interviews gereconstrueerd en vastgelegd. In en om Voorthuizen hadden de Duitsers in allerijl stellingen gebouwd om de doortocht richting 'Festung Holland' zolang mogelijk open te kunnen houden. In de Prinsenkamp, liefst zo dicht mogelijk bij de daar staande boerderijen, langs de Woudweg en nabij Stroe stonden artilleriebatterijen opgesteld. Bij 'De Heihaas' in Putten was zware artillerie geplaatst en langs de Apeldoornsestraat en de Rijksweg waren 'roadblock's ' (versperringen) gebouwd. Ook bij schietbaan aan de Harremaatweg stond geschut opgesteld. Het Duitse hoofdkwartier bevond zich op dat moment in de Hervormde school aan de Kerkstraat en in de toren van de Gereformeerde Kerk was een waarnemingspost gevestigd. Bij de winkel van Broekhuizen aan de Hoofdstraat staat een, niet gecamoufleerd stuk Duits geschut opgesteld. Dit stuk geschut werd opgemerkt door een Canadees verkenningsvliegtuigje. Het verhaal gaat dat de Duitsers het geschut niet wilden bedienen.


De molen 'Windlust' aan de Molenweg sneuvelde helaas ook tijdens het oorlogsgeweld (gemeentearchief).

Mevrouw Middelman-Moll schreef die 16e april: 'Vanmorgen even de straat op, zou de fiets laten maken, daar ze Vrijd(ag) en Zaterd(ag) te druk waren, maar 't k zag midden in 't dorp zooveel auto's, waar Duitschers uitkwamen, dat ik er niet langs durfde omrede ik vreesde voor de fiets vorderen. Van morgen was ik vroeg wakker, had goed geslapen, en ben van 6 uur tot half 7 op geweest om de Duitschers te zien vluchten. Dat zegt meer dan alle geruchten. Ze kwamen per fiets en per auto's vanaf Apeldoorn, ook enkele kanonnen en mitrailleurs, dus ze verlaten Apeldoorn. We hoorden ook de heele morgen bij poozen schieten, richting zuid-oost. De Duitschers sprongen in Voorth(uizen) uit de auto's en zetten ook hun kruitkisten er uit, dus 't wordt hier misschien weer meenens, net als in 1940. Iedereen heeft de kelder of schuilkelder ingericht.'

Die avond om half tien werd de boerderij van Van Galen aan de Kerkstraat door een Canadese granaat in brand geschoten. Je mag veronderstellen dat de hervormde school het eigenlijke doelwit was. De Kerkstraat, en in het verlengde daarvan de Prinsenkamp, vormden de voornaamste doelwitten van de oprukkende Canadezen. Ook het pand Garderbroekerweg 66 van Van Luttikhuizen werd in brand geschoten en compleet verwoest.

[HET STRIJDPLAN] Het B-eskadron van de BCD kreeg in de namiddag van die 16e april opdracht om, gedekt door het (Recce) verkenningspeloton oostelijk van Voorthuizen op te rukken, om eerst de Apeldoornsestraat en daarna de weg naar Putten af te sluiten.

Het A-eskadron zou dan het centrum van het dorp en de Rijksweg voor haar rekening nemen. Onderweg was er wat lichte vijandelijke tegenstand te bespeuren, maar in minder dan een half uur bereikten de tanks de spoorlijn Amersfoort-Apeldoorn. Een aantal tanks kwam in de modder vast te zitten. Ook werden er nogal wat krijgsgevangenen gemaakt, die onder bewaking naar het Brigadehoofdkwartier werden teruggebracht.

Rond 20.00 uur begonnen de Dragoons het dorp te omsingelen. Kort na 24.00 uur kregen de tanks van de Dragoons die daar in een zogenaamde 'egelstelling' de nacht door wilden brengen, de eerste tegenaanvallen van de Duitsers te verduren. Het inmiddels bij de Apeldoornsestraat aangekomen B-eskadron van de BCD werd door een groep van naar schatting vijftig infanteristen met Panzerfausten aangevallen, maar de aanval werd afgeslagen.


De ravage in het dorp was groot. Een lid van de NBS regelt klaarblijkelijk het verkeer (gemeentearchief).

In de vroege ochtenduren was het opnieuw raak. Het 1e peloton van luitenant B.G. Hurst had het het zwaarst te verduren, Zijn tanks werden aangevallen door een groep met brandbommen en Panzerfausten gewapende, jonge, fanatieke SS'ers. Slechts met behulp van een vlammenwerper lukte het de Canadezen tenslotte de aanval af te slaan. Vele doden en gewonden bleven op het slagveld achter. De tegenstand die de Canadezen ondervonden, was zo groot dat ze gedwongen werden zich tijdelijk terug te trekken. Om half acht werd het stuk geschut bij Broekhuizen in de Hoofdstraat door een Canadese granaat getroffen. Het huis stortte in, de brand kon worden geblust. Het achterste gedeelte van de Kerkstraat, de zogenaamde 'Ring' werd zwaar getroffen. 's Middags om een uur of vier werd het huis van smid Jacob Stomphorst getroffen. Het hele gezin en een inwonende evacué kwamen om het leven.

[ANGSTIGE BEVOLKING] Hoe beleefden de Voorthuizenaren de bevrijding van hun dorp? Wat zagen zij? De journaliste Jeanne Roos die vaak bij Betsy Rudersdorff in de 'Houten Joris' kwam, schreef later: 'Op een ochtend keek Betsie uit het raam dat uitzag op de hei, met in de verte de spoordijk Amersfoort-Apeldoorn. Ineens ziet ze tot haar verbijstering een rijdend voertuig als een langzame pad met een log hulpje over de spoordijk komen en hup, nog een en nog een en weer een. Tanks! Canadese tanks, die in brede formatie uit alle lopen schietend, op het huisje afreden, zodat Ki, Betsie en Hannie zich plat onder de tafel moesten werpen. Vurend ratelden de tanks om het huis heen en verdwenen dwars door de struiken en bosjes in de richting van Voorthuizen. Toen begrepen ze dat ze bevrijd waren. Als ik dat toch had kunnen meemaken… zo had ik me het immers voorgesteld! Maar goed dat ik niet ter plaatse was. Ik zou ze misschien wel wuivend en huilend van geluk tegemoet zijn gelopen.'

[SCHOUWSPEL] Meer in het centrum van het dorp zaten de mensen, vaak dicht opeengepakt in hun kelders of in de al eerder in de tuinen gebouwde schuilkelders, zoals iemand die aan de Kerkstraat of nog wat verder woonde: 'Toen hield ik het niet meer uit in de schuilkelder en zijn we weer in huis gegaan. Daar hebben we het hele schouwspel gevolgd. Eerst gingen de Canadezen de hele omtrek verkennen, of er nog Duitsers verscholen zaten.


Met een paar welgemikte schoten werd de Duitse waarnemer in de toren van de Gereformeerde kerk geëlimineerd (gemeentearchief).

Op een gegeven moment werd onze aandacht getrokken door het gedrag van een Canadees die bij de hoek van de begraafplaats had post gevat. Hij hield de weg richting Putten in de gaten. Ineens dook hij in elkaar, sprong in de sloot en bleef daar een poosje in hinderlaag liggen. We begrepen dat hij iets bijzonders zag, maar konden nog niet ontdekken wat dat was. Na een poosje zagen we het. Er kwamen twee Duitsers aanlopen. De een was aan een arm gewond en de andere hield een stuk witte vitrage omhoog ten teken dat ze zich wilden overgeven. De Canadees had dat inmiddels ook door en kwam ze met het geweer in de aanslag tegemoet. Precies bij ons voor het raam ontmoetten ze elkaar. De Duitschers werden gefouilleerd, het gordijntje in de berm gegooid en gedrieën liepen ze, druk pratend als krijgskameraden door. Enige tijd later werden tanks en manschappen in slagorde opgesteld en begon de opmars naar Putten. Dat ging de hele nacht zo door, maar we hebben er lekker doorheen geslapen want we hadden een nacht schade in te halen. De volgende dag was het rustig. Toen hebben we het gordijntje opgezocht om als souvenir te bewaren'.

In de kelder van bakkerij Hendriks zaten tijdens de gevechten maar liefst 44 mensen opeen gepakt het einde ervan af te wachten. Onder hen het gezin van fietsenmaker Van den Broek. Hij zelf hield het op een bepaald moment volgens zijn opvolger Aart van Drie niet meer uit: 'Ik ga kijken', moet hij gezegd hebben, 'de bevrijding van ons dorp wil ik bewust meemaken' en hij verdween naar buiten. Pas laat in de avond konden de inwoners van Voorthuizen zich 'bevrijd' noemen.


Om het bosgebied 'De Heuveltjes' werd fanatiek strijd geleverd. Op 18 april trokken de daar opgestelde Sherman-tanks veel bekijks (gemeentearchief).

Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
In de Hervormde school aan de Kerkstraat was een Duitse commandopost gevestigd.
Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
In het huizenblokje links woonde het gezin van smid Jacob Stomphorst dat, inclusief een evacué, bij de beschietingen om het leven kwam.
Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
De ravage in het dorp was groot. Een lid van de NBS regelt klaarblijkelijk het verkeer.
Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
Dagenlang zouden passerende tanks het straatbeeld in Voorthuizen bepalen.
Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
De molen ‘Windlust’ aan de Molenweg sneuvelde helaas ook tijdens het oorlogsgeweld.
Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
Met een paar welgemikte schoten werd de Duitse waarnemer in de toren van de Gereformeerde kerk geëlimineerd.