Gerjan Crebolder

Op de dag dat Barneveld en Voorthuizen worden bevrijd, wordt in de duinen bij Overveen de verzetsstrijdster Hannie Schaft – ‘het meisje met het rode haar’ door de Duitsers geëxecuteerd. Die zelfde dag wordt de IJsselmeerdijk bij de Wieringermeerpolder vernield, waardoor 20.000 hectare polder onder water komt te staan.

[BARNEVELD BEVRIJD!] Over de bevrijding van Barneveld heb ik in het verleden al veel mogen schrijven. De wat meer exacte gegevens zijn bijvoorbeeld te vinden in de ‘Bevrijdingskroniek West-Veluwe’ en de ‘Bevrijdingsatlas Veluwe’, waaraan ik heb meegewerkt. Veel interessanter zijn natuurlijk de ervaringen van de inwoners van het dorp, soms vastgelegd in dagboeken of brieven. Het begon eigenlijk al op maandagmiddag 16 april. Evacué H. Braaksma schreef in zijn dagboek: ,,’s Middags hoorden we duidelijk mitrailleurvuur en druppelden er berichten binnen. Ze zijn bij de Gelkenhorst, ze zitten op de Valkseweg. Lunteren is vrij. Toen zagen we voor 't eerst ook weer gevechtstroepen van de Duitsers. Vlak voor ons huis posteerden zich twee man met Panzerfausten en automatische geweren. Een klein eindje verder kwam een stuk met 4 lopen. Geschikt als Panzerafweer en luchtafweer. De lui hadden praats genoeg. Maar ze vroegen herhaaldelijk: ‘Wo ist denn der Tommy?’ Schemeravond worden nog 3 stuks Pak (Pantser-afweerkanon) vlak voor ons huis gezet. Daardoor zijn we allesbehalve rustig als we naar bed gaan. We besluiten maar in de kleren te blijven, maar toch slapen we als echte veteranen door 't lawaai van 't steeds naderende geschut heen.''


(gemeentearchief)

[VAN SLAPEN KOMT NIETS] Ook Gonny Noorlander beleefde de opwinding die dag: ,,Elk ogenblik worden de Engelsen hier verwacht. We zitten de hele dag te dreunen van het kanongebulder. Ze zeggen dat de Duitsers terugtrekken, en dat de Tommie's op de Valkseweg zitten met hun geschut, iedere keer knalt het over ons huis heen. We hebben de koffers en alles klaar staan. Ook de kelder hebben we in orde gemaakt vandaag. De vliegtuigen zitten geregeld boven de straatwegen de terugtrekkende Duitse colonnes te bestoken. Vanaf de Valkseweg zijn de Engelsen Voorthuizen aan het beschieten want daar in die bossen zijn nog heel wat Duitsers. Pa en ik zijn vanmiddag samen naar de (gaar)keuken geweest, omdat ik alleen niet durfde van het vreselijke geschiet en gemitrailleur. Toen we langs de eierhal kwamen waren de Duitsers in koortsachtige haast alles aan het opladen en inpakken. We keken in de eierhal en daar lagen nog mudden bloem en duizenden kuchs en nog veel meer. ‘Benno’ werd opgeblazen zeiden ze, want dat zal vol munitie. Wij hebben de ramen de hele dag open gehad. (…) 't Is hevig stil op dorp, er broeit vast wat. De Moffen zijn allemaal vertrokken vannacht en vanmorgen met groot geschreeuw. Vanavond zijn we heel laat naar bed gegaan, maar van slapen komt niets. Juffrouw Rouwenhorst kwam zeggen dat het geschut, dat we zo vlakbij hoorde, op de Kootwijkerbroekseweg stond en dat het van de Engelsen was. Nu hoeven we nergens bang voor te wezen als dat waar is''.

[AMERIKAANSE TABAK] Inderdaad kwamen de Canadezen uit de richting Otterlo en Wekerom via de Valkseweg die nacht het dorp binnen. Ter hoogte van boerderij Gelkenhorst werd nog heftig tegenstand geboden. Een tank van Lord Strathcona’s Horse (LSH), de ‘Alder II’ van het A-eskadron, werd eerst door een Panzerfaust en later door een Duits kanon getroffen dat onder de bomen van de boerderij van Buitenhuis aan de Hessenweg stond opgesteld. Ook de tank van de pelotonscommandant, de ‘Alligator III’ kreeg hier een voltreffer. Kort daarvoor waren de tanks van de achter die van de LSH oprukkende British Columbia Dragoons (BCD) rechts afgeslagen, om dwars door de weilanden en over de akkers, richting Voorthuizen op te rukken, om daar de vanuit de richting Apeldoorn westwaarts trekkende Duitse troepen de pas af te snijden. De LSH trok verder richting Barneveld, samen met infanteristen van de Cape Breton Highlanders (CBH) onder bevel van luitenant Worell. Even later kregen de Canadezen van dokter Van der Horst het bericht dat het dorp vrijwel geheel door de Duitsers was verlaten. Tegen 24.00 uur bereikten de Canadezen het centrum van het dorp. De in Barneveld ondergedoken schrijver Jacques Presser hoorde vanuit zijn schuilplaats aan de Langstraat gerucht op straat. Hij opende voorzichtig het dakraampje en snoof de geur van sigaretten op. Nee, het waren geen ‘Consi-sigaretten’, het was Amerikaanse tabak! Ze waren bevrijd!


Op dit kaartje is duidelijk aangegeven hoe de British Columbia Dragoons rechts van de Valkseweg via Kootwijkerbroek en Zeumeren oprukten naar Voorthuizen om de Duitsers de pas af te snijden.

[DE TOMMIES ZIJN ER] Braaksma werd om 1.00 uur even wakker: ,,Geschut dendert door de straat, op 't allerlaatste ogenblik was het Pak om 10 uur toch weggegaan, met opgave van de gehele stelling. Om 4 uur zijn we wakker. Geschut van weerszijden. Granaten huilen. Om 5 uur knalt het er zo op los, dat ik vind dat we eruit moeten gaan. Maar terwijl ik voor de balkondeuren sta, hoor ik mensen praten. Hoerageroep in de verte. De Heus onze overbuurman zegt: ‘De Tommies zijn er al. 'k Heb al een sigaret te pakken. Ze zitten al twee uur in het dorp’. Ik vlieg naar de slaapkamer, ‘L. L. de Tommies zijn er. Ik wil er uit’. (…) (even een kiekje: Er komen twee Tommies voorbij. Baretten op. 't Geweer dragen ze, zoals ze willen. Eén heeft het als een paal op zijn schouders liggen. Een ander draagt het los in de hand. Cowboy!)''.

[PAKJES BOTER IN OMLOOP] De aan de Amersfoortsestraat wonende Nijman beleefde een onrustige nacht: ,,Ongelofelijk was het, maar het bleek waar te zijn. De hele nacht was er actie geweest van geschut dat steeds dichterbij kwam, maar toch niet zó dicht dat het nodig was in de kelder te gaan. Het werd je angstig te moede. Hoe zou het aflopen, wat zou er nog kunnen gebeuren. Veel mensen hebben deze nacht wakend doorgebracht. Later werd het stiller. Het aanhoudende geschut zweeg. De aanval was zeker stopgezet. Wel was er lawaai op straat, zeker nog doortrekkende troepen. Om kwart voor vijf riep Henk Nieuwhuis: ‘Wij zijn om goed half twee bevrijd’. Toen naar buiten. Overal hoorde je al mensen die het elkaar toeriepen. Heel in de verte gejuich of er feest was. Dus toch…? Op straat was geen militair te bekennen. Zouden wij niet te vroeg juichen, dat was op andere plaatsen ook al gebeurd waar de moffen later teruggekomen waren en bovendien konden wij nog beschoten worden. Nog kon je het niet geloven en dus eerst zelf gaan kijken want in het dorp waren tanks. Om goed 5 uur gingen wij erheen. Overal groepjes pratende mensen en meerderen die de weg naar het dorp insloegen. Bij de eierhallen een drukte van belang. Tientallen Canadezen en verder tanks, motors, auto's en veel burgers. Plotseling kwamen er pakjes boter in omloop. Het bleek dat de Tommy's uit de eierhal dozen margarine van de moffen haalden en deze verkochten of ruilden. Vaatjes margarine, eerst voor 50, later voor 100 gulden. Het Nederlandse geld schijnt dus voor hun toch nog wel waarde te hebben''.


Soldaten van de Cape Breton Highlanders met twee charmante jongedames. De rechtse draagt een jurk van parachutezijde. Met dank aan Melie van 't Land.

[CAKE MET KRENTEN] Ook Gonny Noorlander kan de slaap maar niet vatten: ,,Vannacht hebben we geen oog haast dichtgedaan. Om half 3 en twee uur hoorden we vreselijk geschreeuw en getrek van Duitsers en om 3 uur hoorden we gejoel en gejubel en zingen, nou we zijn er toen direct uitgegaan, hebben ons aangekleed en naar dorp. Op de Gasthuisstraat kwamen we de eerste Tommies tegen. Nou, die hebben we eens goed de hand gedrukt en toegejuicht. Toen wilden we verder naar het dorp gaan maar daar werden we terug gestuurd door de Tommies. Om half zes zijn we weer naar dorp gegaan en daar waren de Tommies of eigenlijk Canadezen (Canadians). Bij Van der Wal de smid waren ze al aan het seinen naar Amerika: ‘Barneveld zonder slag of stoot genomen’. En dat klopte: alle Duitse legeronderdelen waren in de vroege avond van de vorige dag al westwaarts getrokken''. Nog wat herinneringen van Gonny: ,,Vanmiddag ± half drie zijn hier op de (Verloop)laan de eerste Canadezen geweest en zo tegen een uur of 4 hebben ze de laan vol gereden met auto's en motoren. De jongens sliepen zo maar op de grond, maar de burgers hebben ze allemaal binnengehaald. Bij ons zijn er vanavond ook koffie wezen drinken. Hier op de laan staan 2 tanks, één hier vlakbij onze ingang en één op het bospad. Op het land achter ons staan er 5, allemaal met het geschut op de straatweg gericht (Voorthuizen). In de Kortelaan is de keuken, daar worden allerlei lekkernijen klaargemaakt, zoals cake met krenten en rozijnen en al zulks lekkers meer. Voorthuizen is nog steeds niet vrij en in De Glind zijn nog 2 jongens van het Ondergrondse door de Moffen neergeschoten. Een zoon van meneer Van Wijk en een onderduiker uit Halfweg. Er is vanavond ook hevig met kanonnen geschoten, allemaal op Voorthuizen aan’.


Opgepakte NSB 'ers werden naar 'Ons Eigen Gebouw' aan de Spoorstraat gebracht.

Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
Een prachtige foto van Canadese militairen en burgers in de Langstraat. De vrouw met kinderwagen is de echtgenote van tandarts Brantjes.
...
Foto: ...
Op dit kaartje is duidelijk aangegeven hoe de British Columbia Dragoons rechts van de Valkseweg via Kootwijkerbroek en Zeumeren oprukten naar Voorthuizen om de Duitsers de pas af te snijden.
Particulier collectie
Foto: Particulier collectie
Soldaten van de Cape Breton Highlanders met twee charmante jongedames. De rechtse draagt een jurk van parachutezijde. Met dank aan Melie van ’t Land.
Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
De ‘Alder II’-tank van het A-eskadron van Lord Strathcona’s Horse werd ter hoogte van boerderij ‘Gelkenhorst’ aan de Valseweg kapotgeschoten. Op de tank Gerritje de Graaff.
...
Foto: ...
Een Canadese tank in de Jan van Schaffelaarstraat, ter hoogte van ‘De Bonte Koe’ (nu ‘De Hebberd’).
Imperial War Museum
Foto: Imperial War Museum
Even een sigaretje, zullen deze twee Canadese militairen wel hebben gedacht.
Gemeentearchief Barneveld
Foto: Gemeentearchief Barneveld
Opgepakte NSB ‘ers werden naar ‘Ons Eigen Gebouw’ aan de Spoorstraat gebracht.