Freek Wolff

De tentoonstelling staat in het teken van 75 jaar vrijheid en 'Veluwe remembers', naast een andere tentoonstelling over joodse tehuizen in Barneveld (Schaffelaar en De Biezen) en een reconstructie van 'De slag om Voorthuizen'. ,,Daarom wilde ik voor het Pluimveemuseum iets doen met pluimvee en oorlog, want het is altijd prachtig om relaties te zoeken tussen twee aspecten. Dan moet je gaan denken. Ik vond toch wel acht thema's om mee aan de slag te gaan: de jaren dertig, meidagen 1940, distributie, het dagelijks leven, alternatieve werkzaamheden, kippenhok als onderduikadres (joden en militairen) en de bevrijding. Je zou er zelfs een boekje over kunnen maken."

Crebolder vond het een uitdaging om hier voorwerpen en informatie bij te zoeken. Als gelouterd historicus met een groot netwerk bleek dit geen probleem te zijn. De Barnevelder maakte in 1985 en 2014 reeds twee tentoonstellingen over de oorlog voor het museum Nairac, waar hij nu profijt van had. Hij gidst me gepassioneerd langs de foto's en prachtige voorwerpen die het bekijken waard zijn. De expositie heeft een eigen intieme plek, met roodbruine panelen en zwart doek voor een verlaagd plafond, zodat hij separaat staat van de reguliere tentoonstelling.

[ORANJE STRIKKEN] De jaren dertig vormden de opmaat tot de oorlog, maar hoe leg je een relatie tot pluimvee? ,,Nou, bij de geboorte van prinses Beatrix ging er een Barneveldse afvaardiging op pad, met een heel grote mand eieren met oranje strikken. Daar is een foto van en die mand hebben we ook laten maken. Tijdens het Verdrag van München tussen Engeland en Duitsland heeft de vrouw van de Barneveldse burgemeester Westrik een kistje eieren laten sturen naar de Britse premier Chamberlain. Want ze dacht toen nog dat op die manier de oorlog was voorkomen."

Tijdens de meidagen van 1940 is een van de Barneveldse eierhallen beschoten, zodat foto's de vernielingen laten zien. Dit was een abuis van de Nederlandse artillerie, omdat eigenlijk De Bonte Koe het doelwit was, waar een deel van de Duitse staf zat. ,,Vanuit Amersfoort wilden ze die uitschakelen, maar bij het inschieten ging het niet goed. Veertien gebouwen zijn in puin geschoten en negentien zwaar beschadigd."

Op een bord van een oude foto uit maart 1933 is te lezen: 'Als Duitschland onze eieren niet koopt, kunnen wij geen Duitsche producten blijven koopen'. Op een andere foto staat de transportcolonne van het Barneveldse Rode Kruis, poserend in Bussum pal naast een kippenhok.

Qua distributie ging bijna alles met bonkaarten, eerst voor de suiker en als laatste voor de koffie. Er is een oud bedrijfsfilmpje te zien van veevoederbedrijf Koudijs. Die stuurde destijds nieuwsbrieven over het feit dat ze geen voer meer konden leveren uit de havens. ,,Dan lees je dat ze blij waren dat tijdens de meidagen geen van hun werknemers gewond waren geraakt."

[GIJS HARTHOORN] Wat betreft het dagelijkse leven kostte het Crebolder niet zoveel moeite om voorwerpen en onderwerpen te vinden. Hiervoor klopte hij aan bij Gijs Harthoorn uit Barneveld. ,,Hij heeft thuis bijna een eigen museum, je weet niet wat je ziet. Op zolder staan verrijdbare stellingen met lades die helemaal vol zitten met artikelen." In een vernuftig apparaat konden eieren worden geklutst om advocaat te maken. ,,Heel belangrijk (lacht)." Een foto toont een speeltuin, waar gewoon gespeeld werd, ook tijdens de oorlog. Net als dat de voetbalclub in een competitie speelde. Er ligt een soort schoolagenda die eigenlijk een oud dagboekje is.

Een erg leuk thema vindt de exposant de alternatieve werkzaamheden. ,,Je had pluimveegerelateerde bedrijven, zoals een slachterij. Maar er was toen geen kip meer te slachten, want die waren allemaal weg. Ze kregen immers maar voer voor een beperkt aantal dieren, want dat was voor menselijke consumptie bestemd. Daarom heeft een slachter als Jan van Ee als alternatief zijn personeel maar heibezems laten maken. Een ander voorbeeld hiervan is loodgieter Van de Kamp die zinken kappen maakte voor kunstmoeders (kippen), zodat kuikentjes daar onder konden zitten, bij een kacheltje voor de warmte. Hij had ook niks meer te doen, dus ging hij weer carbidlampen maken." Een filmpje laat zien hoe die gemaakt werden en in de vitrine zijn een paar echte te bewonderen. Er staat een heus blikje met carbid.

[KINDERSPEELGOED] De leukste alternatieve actie vindt Crebolder hoe Van Kromhout te werk ging, de firma die voor de oorlog eierkisten in elkaar timmerde. ,,Hij had ook niks meer te doen en toen begon hij met houten kinderspeelgoed. Op een foto in een oude krant zie je hoe hij eekhoorntjes uitzaagde. Onze vrijwilliger Piet van Hoek heeft daarom een aantal voorwerpen nagemaakt. Bovendien vond ik tot mijn verbazing op een verzamelbeurs een ezeltje van hout op wieltjes, met aan de onderkant het etiket Kr, wat voor Kromhout moet staan. Een stuk speelgoed dat hij dus echt ooit gemaakt heeft. Dat is toch grappig? Die staat hier nu in de vitrine."

Op een grote zwartwitfoto zie je Dirk Overeem, een bekend kippenfokker uit Barneveld. Hij woonde destijds in Staverden en zorgde ervoor dat een specifiek kippenras niet uitstierf: de Barnevelder. ,,Dat was dus eigenlijk de ondergedoken kip!"

[ONDERDUIKERS] Een kippenhok als onderduikadres tijdens de oorlog is een saillant onderwerp. De joodse man Max Amichai Heppner schreef er zelfs een boekje over, dat ook te zien is in de expositie. De titel luidt: 'Ik woon in een kippenhok'. Een foto toont een kippenhok met joodse onderduikers in Valkenswaard en een sprekende tekening dat een kind destijds maakte. ,,Er komen nog citaten uit het boek bij. Heppner heeft de oorlog overleefd."

Crebolder wijst erop dat er in 1944 honderden buitenlandse soldaten op de Veluwe gestrand waren en ook zij moesten een plek vinden. 'Soldiers in the chicken shed' staat erboven. ,,Zij hebben onder meer in kippenhokken gezeten in de buurt van de Meulunterseweg. Ook zaten er veel aan de Lunterseweg bij Jagersveld. Een tonnetje diende als latrine (lacht). De kippenhokken waren een soort van verzameladressen, want ze waren toch leeg. Vandaar liepen ze dan met de Pagasustochten naar de Rijn om te vluchten. De tweede was mislukt, dat was wel tragisch."

Op een foto is het portret van Dirk Kracht, alias Frans Hals te zien. Hij had een pilotenlijn op poten gezet vanuit Kootwijkerbroek. ,,In de Essen hebben er daar heel wat gezeten. Nadat de Pegasus-2-vluchtroute mislukt was, kwamen er veel terug en klopten ze weer aan bij Kootwijkerbroekers. Ze kenden die mensen immers al."

Tot slot wordt nog het thema bevrijding aan de orde gesteld. Een groot bord met daarop CNV vindt Crebolder heel bijzonder. ,,Op de achterkant staat een tekst dat hij is uitgereikt aan een korporaal die had meegedaan aan een voedseldropping in 1945. Die afkorting betekent dus zoiets als Comité voor Nationale Voedselvoorziening, dus staan die letters helemaal niet voor de vakbond."

[DE HAANTJES] Er staan artikelen die gemaakt zijn van voormalige militaire voorwerpen. Van een granaat werd een kruik gemaakt en er ontstond een fraaie inktpot door kleine kogelhulzen met elkaar te verbinden. Er liggen stoffen en metalen epauletten van een bataljon dat na de oorlog Indië ging bevrijden, voormalige verzetstrijders. Hier zie je een haan, met daarboven het woord Veluwe. ,,Dat waren de haantjes, zo noemden ze zich. Het heeft maar korte tijd bestaan." Er bleven duizenden helmen achter, die op vernuftige wijze werden omgetoverd tot voerbakken voor kippen of een po. ,,Want ik heb schijt aan de Duitsers, zeiden ze dan (schatert). Die werden dan geëmailleerd. Is dat niet mooi?"

De expositie laat ook foto's zien van een truck, volgeladen met kippenkisten, die meedeed aan een optocht in Arnhem, tijdens de wederopbouw in 1948. Op een andere foto zie je Prins Bernhard die een Barneveldse kip krijgt in het kader van honderd jaar weekmarkt. Op een derde foto zie je een kippenhok met toeristen ernaast, die in luie strandstoelen in het gras zitten. ,,Tijdens de oorlog gebeurde dit al en daarna zijn ze daar gewoon mee doorgegaan tot in de jaren zestig. Er werd een soort zomerhuisjes van gemaakt. Met een pot verf werden ze dan wit gekalkt. Een dierenarts vertelde dat hij wel toeristen op zijn spreekuur had gehad die klaagden over jeuk. Ze vroegen of hij wist wat voor beestjes er op hun huid zaten. Dat bleken kippenluizen te zijn (lacht)."

Crebolder zette ook drie andere tentoonstellingen op touw voor het Pluimveemuseum: over kippenillustrator Van Gink, over vechthoenders en de Kippenlijn (spoorweg tussen Amersfoort en Ede). ,,Toen hadden we voor het museum op het plein zelfs een locomotief staan met een pluimveewagon."

Pauw Media
Foto: Pauw Media
Gemeentearchief
Foto: Gemeentearchief
Gemeentearchief
Foto: Gemeentearchief