Fija Nijenhuis

Paula, haar ouders en zus staan in de Schaffelaar-zaal die uitkomt op het grote balkon. Veel stellen uit Barneveld en omgeving laten hier hun trouwfoto's maken. ,,Hoe anders zal mijn oma zich gevoeld hebben. Ik stel me haar hier voor; ze kijkt uit het raam en ziet het station. Overal mensen die ergens naartoe gaan. En zij moest hier blijven, net als de anderen die hier woonden. Ze konden hier niet weg.''

De Arnhemse was vast van plan om alle plaatsen waar haar oma in de oorlog gevangen zat te bezoeken. Zij verbleef namelijk niet alleen in Barneveld, maar ook in de kampen in Westerbork en het Tsjechische Theresienstadt. ,,Maar nu ik in De Schaffelaar ben, twijfel ik ineens. Want ik vind dit al heel heftig. Hoe zal het dan zijn in Westerbork en in Theresienstadt?'' Eén ding weet ze wel: het boek over haar oma komt er.

Paula's oma, overleden in 2018, was joods en woonde in Amsterdam toen de oorlog uitbrak. Ze was toen dertien jaar. Haar ouders kregen een keus: onderduiken of naar een plek gaan waar ze bescherming werd geboden tegen de Duitsers. Ze wisten niet wat het beste was en gokten op het laatste, vertelt Paula. ,,De vader van mijn oma kende een zekere meneer Frederiks'', legt ze uit. Frederiks had een hoge functie in de Nederlandse regering en verzette zich volgens de overlevering niet direct tegen de Duitse politiek. Vanwege die houding kreeg hij een positieve reactie van de Duitsers op zijn verzoek om een aantal ,,verdienstelijke joodse Nederlanders'' te vrijwaren van deportatie naar concentratiekampen. Het ging in eerste instantie om vijf mensen, maar een paar maanden later stonden er 700 namen op de lijst van Frederiks. Officieel waren het joodse prominenten die ervoor in aanmerking kwamen, in de praktijk was het ook vaak een kwestie van 'ons kent ons', zo meldt de website 4en5mei.nl over deze periode.

[ENIGE LINK] ,,Ook mijn oma en haar broer en zus, ouders, en een tante stonden op de lijst'', vertelt Paula Looijen. ,,Mijn oma en haar familie werden op de bus naar Barneveld gezet. Ze hoorden bij de 450 mensen die terechtkwamen in Kasteel De Schaffelaar. De rest verbleef in Huize de Biezen, ook in Barneveld. De vader van mijn oma kende Frederiks omdat ze allebei uit Zeeland kwamen. Dat was de enige link.'' Ze vindt het pijnlijk dat er allerlei verhalen rondgaan over de mensen op de lijst van Frederiks. Dat ze zouden hebben samengespannen met de Duitsers, bijvoorbeeld. ,,Er worden meer dingen over die tijd verteld die niet kloppen. Zo zouden de mensen die in De Schaffelaar zaten volgens sommigen een luxe leventje hebben geleid. Dat is echt niet waar. Mijn oma was nog een kind toen ze hier woonde en moest schoonmaken en andere huishoudelijke klussen doen. Later, toen er meer en meer bewoners kwamen, hoefden de kinderen niet meer te werken en konden ze schoollessen volgen.''

Paula's oma kon de deur niet uit, want buiten De Schaffelaar was er geen bescherming tegen de Duitse bezetters. ,,Ik weet wel dat ze veel tijd heeft doorgebracht in het bos dat bij het kasteel hoort. Haar liefde voor de natuur heeft ze in Barneveld ontwikkeld.''

[GEEN PUBERTEIT] De belofte was dat de groep de hele oorlog in het kasteel mochten blijven. ,,Maar ze moesten eerder weg. Mijn oma heeft hier in totaal negen maanden gewoond. Op de laatste dag in De Schaffelaar realiseerde ze zich dat haar kindertijd voorbij was. Dat vertelde ze later in een interview, dat is opgenomen op dvd. 'Ik heb geen puberteit gehad', zegt ze.''

De volgende bestemming van de Schaffelaarbewoners was Westerbork. Daarna volgde het kamp in Theresienstadt. ,,Toch wilde ze zichzelf geen kampoverlevende noemen. Terwijl ze dat wel was. Omdat ze de kampen heeft overleefd, keken sommigen op een andere manier naar haar en naar anderen zoals mijn oma. Daarom wil ik dus een boek schrijven. Dankzij internet is er steeds meer bekend over deze groep mensen en hun ervaringen in de oorlog. Ik vind dat de juiste informatie verteld moet worden.''